Edeb Erkan (EE) dergisi uluslararası, bilimsel ve hakemli bir dergidir. 2022 yılında yayın hayatına başlamıştır ve altı ayda bir (Mayıs-Kasım) olmak üzere makale yayınlamaya devam etmektedir. Edeb Erkan; Türkistan, Horasan, Azerbaycan, Rum, Rumeli Marifeti üzerine yapılacak çalışmaların akademik zeminidir. Bu çerçevede Fütüvvet, Melamet, Kalenderlik, Yesevilik, Bektaşilik, Kızılbaşlık, Tasavvuf konularının anlaşılmasına katkı sağlamakta ve bu alanda yapılacak yeni bilimsel gelişmeleri, araştırmaları teşvik edecek nitelikli ve özgün akademik makaleler yayınlamaktadır. Bu konularda yürütülen çalışma ve araştırmalar ile sınırlı alan dergisi Sosyal Bilimler üst başlıklı, Kültürel Çalışmalar ile ilgili; Mimarlık, Sanat, Klasikler, Etnik Çalışmalar, Aile Çalışmaları, Tarih, Bilim Tarihi ve Felsefesi, Edebiyat, Müzik, Felsefe, Din, Psikoloji ve Sosyoloji gibi disiplinlere açık bir platformdur. Özetleme ve İndeksleme: DOAJ, EBSCO, EBSCO - CEEAS, ERIH PLUS ve diğer veri tabanları.
Bu dergide yayınlanan makalelerin telif hakkı yazarına aittir. Yazarlar böylelikle makaleyi çoğaltma, temsil, basım, yayın, dağıtım ve internet yoluyla iletim de dahil olmak üzere her türlü umuma iletim haklarını kullanma hakkı kendisindedir. Makalenin herhangi bir bölümünün başka bir yayında kullanılmasına Edeb Erkan (EE) dergisinin yayıncı kuruluş olarak belirtilmesi ve dergiye atıfta bulunulması şartıyla izin verilir. Atıf yapılırken dergi adı, makale adı, yazar(lar)ın adı soyadı, sayı no ve yayın yılı verilmelidir. Dergide yayınlanan yazılardaki görüşlerin sorumluluğu yazarlarına aittir. Bu dergide yayınlanan makaleler Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır. Bu lisans, açık erişimli bir makalenin ticari olmayan bir şekilde tekrar kullanılmasına, yazar doğru atfedildiği sürece izin verir.
Âmir-Ârif ilişkisi: Emir Timur-Yesevîlik örneği
Emir Timur’u anlamak Türkistan, Deşt-i Kıpçak, Doğu Avrupa, Rusya, Kafkasya, İran, Hindistan, Irak, Suriye, Mısır, Türkiye’yi kısaca dünya tarihini anlamaktır. Türk devlet geleneğini, iktidar kaynaklarını, devlet-din ilişkilerini, din-siyaset ilişkilerini, İslami gelenek ve Bozkır töresinin ilişkilerini, kavramaktır. Emir Timur’un tasavvufi zümrelerle münasebetleri, İslam medeniyet dairesinde, biraz daha özelde söylersek Türkistan’da ve Türklerde devlet-din ilişkilerinin niceliği ve niteliği konusuna da ışık tutacaktır. Bu maksada matuf bakıldığında Timur’un Yesevîlik ve Yesevilerle ilişkilerinde söz konusu tasavvufi anlayış ve zümrenin Türk dünyasındaki yaygınlığı ve saygınlığı da etkili olmuştur denebilir. Yeseviler o zaman hem Türkistan’da (Orta Asya), hem Deşt-i Kıpçak’ta (Avrasya’da) hem de Anadolu’da faal idiler. Türk dünyasını bağlayan, ona ortak ruh veren önemli unsurlardan biri olma rolünü taşıyorlardı. Türk dünyasının liderliğine oynayan bir siyasi şahsiyet olan Emir Timur’un bu unsur ile hem diyaneten hem de siyaseten ilişki kurması gayet doğaldır. Makalemizde dönemin ana kaynakları ve araştırmaları bilimsel tarih metoduyla, nitel olarak inceledik. Elde ettiğimiz verileri tarafsız bir duruşla tenkit ve terkip aşamalarından geçirdik. Ulaştığımız sonuçları ortaya koyduk.
Emir Timur, Yesevî Tarikatı, Tasavvuf, Türkistan, Deşt-i Kıpçak.
Telif Hakkı (c) 2025 Seyfettin Erşahin https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Bağımsız Arnavutluk’ta Bektaşi kongreleri
Bu çalışma, Bektaşi Kongreleri’ni konu edinmektedir. Bektaşi Kongreleri’nin ilki 1922 yılında en son yapılan Sekizinci Bektaşi Kongresi ise 2005 yılında gerçekleştirilmiştir. Birinci Bektaşi Kongresi’nden günümüze kadar yapılan sekiz kongre hakkında bilgi verilmiştir. Bektaşi Kongreleri, Ahmet Zogu’nun krallığı, Komünizm ve Demokrasi sonrasında gerçekleşmiş ve her kongre döneminin şartları hakkında bilgi vermektedir. Bektaşi Kongreleri, ilk madde olarak Arnavutluk’un bağımsızlığı ve Arnavut milliyetçiliği esasında şekillenmiştir. Bektaşi Kongreleri, bağımsız Arnavutluk ve Arnavutların birliğini destekleyen bir yapı ve programa sahiptir. Birçok Bektaşi siyasi ve aydını, Arnavutluk bağımsızlık hareketi içerisinde yer almış ve Arnavut milliyetçiliğinin öncüleri olmuştur. II. Mahmut tarafından Bektaşi tekkelerinin kapatılması, takibata uğrayan Bektaşi derviş ve babalarının himaye edilmesiyle başlayan süreç, Arnavutluk’u Bektaşiliğin merkezi hâline getirmiştir. Bağımsız Arnavutluk Devleti’nin kuruluşu, Osmanlı Devleti’nin yıkılışı ve Türkiye Cumhuniyeti’nin kuruluşu ardından Arnavutluk Bektaşileri yeni bir yapılanmaya giderek Dünya Bektaşi Merkezi’ni kurmuştur. Arnavutların yaşadığı topraklar Osmanlı sınırları dışına çıkmış ve kısa bir süre içerisinde Arnavutların yaşadığı toparkları işgal eden Yunanlılar, Bektaşilere eziyet etmişlerdir. Arnavutluk Devleti çok zor ve karışık şartlarda 1912’te kurulduktan sonra Bektaşiler daha rahat bir ortam bulmuş ve kendi tarikatlarını organize etmek için çeşitli kongreler düzenlemiştir. Bu araştırma, Bektaşi Kongreleri merkezinde Arnavutluk’taki Bektaşi tarikatının son iki yüzyıldaki tarihsel mücadelelerini, gelişimini ve günümüze kadar olan süreçteki durumu kapsamaktadır.
Arnavutluk, Bektaşilik, Bektaşi Kongreleri, Dünya Bektaşi Merkezi.
Telif Hakkı (c) 2025 Luan Afmataj https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Nasreddin el-Hanefi bin Emir Muzaffer el-Buharî’nin Tuhfetü’z-Zâirîn isimli eserinin taşbaskı nüshası üzerine
Bu çalışma, Nasreddin el-Hanefi bin Emir Muzaffer el-Buharî’nin Tuhfetü’z-Zâirîn isimli eserinin taşbaskı nüshasının özelliklerini konu almaktadır. Tuhfetü’z-Zâirîn 1318/1906 yılında tamamlanmış ve 1328/1910 yılında Buhara’da taşbaskı olarak yayınlanmıştır. Tuhfetü’z-Zâirîn’in yazma nüshası Özbekistan Bilimler Akademisi Ebu Reyhan Biruni Şarkiyat Araştırmaları Enstitüsü’nde bulunmaktadır. Bu çalışmada Nasreddin el-Hanefi bin Emir Muzaffer el-Buharî ve eseri Tuhfetü’z-Zâirîn hakkında bilgi verilmiş ve literatürdeki eksik ve yanlış bilgilere işaret edilerek ikmal edilmiştir. Eser, Buhara’da bulunan ziyaret yeri ve kabirleri ele almaktadır. Buhara’da bulunan âlim, şeyh, cami, mescit, tekke ve hankahlara yer vermektedir. Tuhfetü’z-Zâirîn, Buhara tarihi, kültürü ve mimari mekânları açısından önemli bir kaynak değeri taşımaktadır. Eser hakkında kısa da olsa kütüphane kataloglarında bilgiye rastlanmaktadır. Bu kaynakların bir kısmı eksik ve yanlıştır. Tuhfetüz’z-Zâirîn hakkında müstakil bir çalışma yapılmamıştır. Ancak eserden yararlanan kaynaklar bulunmaktadır. Buhara’daki ziyaret yerlerinin isimleri verilmeden önce ziyaret adabı ve ziyarette yerine getirilecekler anlatılmaktadır. Özellikle ziyaretlerde okunacak dua ve sureler verilmektedir. Tarikatlar, Nakşibendiyye, Kübreviyye, Kadiriyye, Sühreverdiyye, Çiştiyye, Yeseviyye ve zikir konusu, Nakşibendiyye merkezinde izah edilmektedir. Zikri cehri ve gerekçeleri ve diğer tarikatların zikir uygulamalarına yer verilmektedir. Yeseviye’den Ahmed Yesevi’nin halifesi Seyyid Ata’ya da değinilmektedir.
Nasreddin el-Hanefi, Tuhfetü’z-Zâirîn, Buhara, Tarih-i Mollazade.
Telif Hakkı (c) 2025 Zaxidova Saxovat Abduqodirovna https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Arnavut Bektaşilerinin hazırladıkları Arnavutça kitaplar (19. yüzyıl - 2024)
Bu makalenin başlıca amacı 19. yüzyıldan günümüze (2024’e) kadar Bektaşilikle ilgili Arnavutça olarak hazırlanmış kitapların künyelerini sunmaktır. Bibliyografyaya dahil edilmiş kitaplar ekseriyetle Bektaşiler tarafından hazırlanmış ya da yayımlanmış eserlerdir. Fakat konu hakkında önemli olarak görüldüğünde Bektaşiler tarafından hazırlanmamış bazı eserler de listeye eklenmiştir. Kitapların künyeleri dışında makalede Bektaşiler arasında Arnavutça kitap üretiminin şartları ve geçirdiği evreler hakkında bir değerlendirme yapılmıştır. Arnavutça kitapların ortaya çıkmaya başlaması Arnavutçaya dayalı yazınsal sürecin olgunlaşmasının neticesi olarak görülebilir. Ayrıca, kitaplar daha kısa metinlerin sentezini yapan eserler değerlendirilebilir. Fakat Bektaşi düşüncesini yönlendirmeyi amaçlayan kaynaklar olan Arnavutça kitapların ortaya çıkması daha 19. yüzyıldan yani ilk dönemden itibaren görülür. Bununla beraber Arnavut Bektaşilerinin Arnavutça yazılı kültür kapsamında fikir ve düşünce hayatının nabzı –özellikle 20. yüzyılın ilk yarısında– önemli ölçüde dergilerde atmıştır. Arnavutça kitapların üretildiği yerler birçok defa Arnavutluk ya da Arnavut bölgelerinin dışındaki şehirlerde yapılmıştır. Diğer yandan, 1990’lı yıllarından itibaren kitap üretimini kolaylaştıran imkanların da sayesinde Arnavutça kitapların yayımlandığı en önemli merkez Arnavutluk olmuştur.
Arnavutça Bektaşi Edebiyatı, Arnavutça Bektaşi Kitapları, Kitap Üretimi, Matbu Kitaplar, Yazma Eserler.
Telif Hakkı (c) 2025 Fatos Dibra https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Prizren’de meslek erbabı Demirci topluluğu ve Demirci topluluğunun kutladığı iki sancak merasimi
Bu makale, Kosova Prizren şehrinde Demirciler tarafından muhafaza edilen sancakları konu edinmektedir. Prizren’deki Demircilerin tarihi ve sancakları hakkında ilk defa ayrıntılı bir çalışma yapılmıştır. Doğal olarak bu çalışmanın kapsamı, Prizren Demircileri ve sancaklarıdır. Yazarın Demirci topluluğu üyesi olması nedeniyle bu konudaki verileri görüşme, gözlem ve sözlü tarih araştırmalarına dayanmaktadır. Demirciler, Prizren’e bağlı Terzi Mahalle’de oturmakta ve iki sancak bu mahallede korunmaktadır. Bu sancaklardan birisi topluluğa Selçuklu Devleti tarafından Konya’da verilmiş ve sancakta verilen yılın tarihi 1227 olarak yazılmıştır. Bu sancak, Demircilere savaşta Türklere yardım ettikleri için Konya’da verilmiştir. Diğeri ise aynı günde Hz. Davud’un türbedarından alınmış ve bu sancakla Demirciler Piri olan Hz. Davud anılmaktadır. Büyük sancağın günü 22-24 Mayıs’tır. Bayrak/Sancak Günü bu tarihe en yakın Cumartesi günü kutlanmakta ve Hedernebi ismiyle anılmaktadır. Sancak, Lez köydeki Ömer Baba türbesine götürülmekte ve burada bir gece kalmaktadır. Demirciler Günü, küçük sancak ile kutlanmakta ve Pirin Günü olarak adlandırılmaktadır. Kosova ve çevresindeki zanaatkârların bir kısmı, Rom, Demirci, Gurbet gibi isimlerle bilinmekle birlikte Demirci topluluğu kendi içerisinde ayrı bir topluluktur. Demirciler, Halep’ten tüccar olarak Prizren ve diğer bölgelere yerleştikleri için Halepli şeklinde de anılmıştır. Demirciler veya Haleplilerin söylencelerinde aktardıkları bu eserlerden ilki, Prizren’e bağlı Gora’da yer alan çok eski bir camidir.
Demirciler, Konya, Hedernebi/Sancak günü, Ömer Baba, Demirciler Piri Hz. Davud.
Telif Hakkı (c) 2025 Selahetin Kruezi https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Rumkale Çepnileri ve Mamo Dede’nin Dede Garkın Ocağı süreğine adanmış hayatı
Bu araştırma, Dede Garkın Ocağından Mamo Dede’nin (Mehmet Kocakça) hayatını ve faaliyetlerini konu almaktadır. Mamo Dede, Gaziantep Rumkale çevresindeki Dede Garkın Ocağına bağlı Çepnilerin Dedeliğini yapmıştır. Mamo Dede, son yüzyılda meydana gelen sınırların yeniden belirlenmesi, göç, kentleşme, eğitim, tarım arazilerinin işlenmesindeki teknolojinin gelişmesi ve gelir düzeyinin yükselmesi vb. gelişmelerin olduğu dönemde Dedelik yapmıştır. Rumkale bölgesinde yaşayan Çepni toplulukları, Dede Garkın mürşit ocağı talip topluluğu ailelerden oluşmaktadır. 20. yüzyılın sonunda yöredeki köylerde Dedelik göreviyle birlikte her türlü dini ve sosyokültürel organizasyonlara önderlik ederek ömrünü bu yolda tamamlayan Mamo Dede; karizmatik kişiliği ve bu yola adanmışlığı ile dikkat çeken bir şahsiyet olmuştur. Mamo Dede’nin yaşadığı dönem ve sonrasındaki inanç-müzik uygulamalarına odaklanılan bu çalışmada, Onun Dede Garkın Ocağı süreğine ve Çepni talip toplumuna katkıları ele alınmaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinin kullanıldığı araştırma çalışması için Mamo Dede’nin Yavuzeli ilçesi ve Rumkale arasında yaşadığı Çepni yerleşkeleri ve Düztepe Mahallesine gidilerek incelemeler yapılmış, âyin ve zikirlere katılınmış, sözlü tarih araştırması için kaynak kişilerle görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Mamo Dede dönemi ve sonrasında toplumun yaşadığı süreç, müziğin eşlik ettiği sosyal ve kültürel uygulamalar bağlamında mukayese edilerek aralarındaki benzerlik, değişim ve dönüşümler ortaya konulmuştur.
Rumkale, Çepni, Dede Garkın Ocağı, Mamo Dede, Müzik.
Telif Hakkı (c) 2025 Erhan Akman https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Edebî metnin sinerjetik yapısı: Nizâmî Gencevî’nin İskendernâme’sinde Hz. Hızır
Bu makale, Nizâmî Gencevî’nin “İskendernâme” mesnevisinde yer alan Hz. Hızır’ı sinerjetik bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın amacı, Hızır’ın mitolojik statüsünün ve işlevlerinin edebî metin bağlamındaki yerini belirlemek, mitolojik imgelerin metin içindeki dağılımını ve karmaşık sistemdeki rollerini analiz etmektir. Çalışmada, sinerjinin doğrusal olmayan açıklık ve bağlılık ilkeleri temel alınarak edebî metin incelenmiştir. Yöntem olarak disiplinler arası bir yaklaşım benimsenmiş; mitolojik unsurların edebî metinlerdeki işlevlerini anlamak için edebiyat bilimi, mitoloji ve sinerjetik teorilerin kesişiminden yararlanılmıştır. Hızır’ın ölümsüzlük suyu ile ilişkisi, yol göstericilik fonksiyonu ve mitolojik statüsü, “İskendernâme”nin çeşitli bölümleri üzerinden analiz edilmiştir. Bulgular, Hızır’ın “İskendernâme”de geçici bir unsur olmayıp, metnin felsefi ve estetik yapısının ayrılmaz bir parçası olduğunu göstermektedir. Hızır’ın bilgelik, rehberlik ve yenilenme gibi mitolojik özelliklerinin, metindeki diğer mitolojik unsurlarla etkileşim içinde olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca, Hızır’ın doğası gereği doğrusal olmayan bir yapıya sahip olduğu, metnin disiplinler arası analizle daha kapsamlı bir şekilde anlaşılmasını sağladığı belirlenmiştir. Sonuç olarak, bu çalışma, mitolojik unsurların edebî metinlerde disiplinler arası yöntemlerle incelenmesinin, metnin hem estetik hem de kültürel derinliklerini anlamaya önemli katkılar sunduğunu ortaya koymaktadır.
Nizâmî Gencevî, İskendernâme, Hızır, Sinerjetik Analiz, Mitolojik İmgeler.
Telif Hakkı (c) 2025 Pervane İsayeva (Bekirkızı) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ahmed Hameyar, Sultan Cüneyd-i Safevî’nin İbn Şemmâ’ Halebî’ye Yazdığı Mektup
Bu çeviri, Şeyh Cüneyd’in Haleb’te kaldığı dönemde Şemseddin İbn Şemmâ’a yazdığı mektuptan oluşmaktadır. Mektup, Sıbt İbn el-Acemî’nin Künûzu’z-Zeheb fi Târîhi Haleb adlı eserinde yer almaktadır. Şeyh Cüneyd, Şeyh Muhammed bin İdris Erdebîlî’nin kız kardeşiyle evlenmiş ve anlaşmazlık nedeniyle boşanmıştır. Sıbt İbn el-‘Acemî, Şeyh Cüneyd’in Haleb’te kaldığı dönemde onun faaliyetlerine şahit olmuştur. Gördüğü bütün hadiseleri ayrıntılarıyla Künûzu’z-Zeheb isimli eserinde kaydetmiştir. Şeyh Cüneyd’in Haleb ve çevresinde kaldığı dönemi izah eden bu mektup, faaliyetlerinin içeriğinin nasıl görüldüğü hakkında ipucu sunmaktadır. Mektubun içeriğine göre Şemseddin İbn Şemmâ’, Muşa’şaî olarak itham edilmiş ve Şeyh Cüneyd’in de Muşa’şaîlerle ilişkisi sorgulanmıştır.
Şeyh Cüneyd, İbn Şemmâ’, Künûz ez-Zeheb fi Tarihi Haleb.
Telif Hakkı (c) 2025 Muhriddin Mamadaminov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Andreas Karkavitsas, Tesalya Manzaraları Bektaşilerin Tekkesi
Bu çeviri, Andreas Karkavitsas’ın Durbali tekkesi konulu Yunanca yazısının çevirisinden oluşmaktadır. Andreas Karkavitsas, Rumeli’de birçok yerleşim yerinde geziler yaparak köylerin yaşamları, gelenekleri ve efsaneleri hakkında bilgi toplayarak derlemiştir. Andreas Karkavitsas, Estia gazetesinin kısa hikâye yarışması ilanından sonra folklorik derleme ve malzeme toplamak üzere geziye çıkmış ve gezilerden birisini de Durbali tekkesine yapmıştır. Durbali tekkesine tekkenin idari işlerinden sorumlu kişi aracılığı ve yoldaşlığıyla birlikte seyahat etmiştir. Tekkede geçirdiği vakit içerisinde tekkenin şeyhi ve dervişleriyle görüşmüştür. Bektaşi tekkesinde kaldığı zaman zarfında gündelik işleyişe dair gözlemleri ve görüşmelerini yazısında aktarmıştır. Tekkenin fiziksel olduğu gibi manevi özellikleri hakkında da yazısında bilgi vermiştir. Eserlerinde kullandığı dil, konuşma dili olmakla birlikte eski ve ağdalıdır. Andreas Karkavitsas, kısa hikâye ve romanlarında folklorik malzemeleri eserlerinde kullanmıştır. Modern Yunan edebiyatının öncülerinden kabul edilmesine neden de onun kırsaldan elde ettiği verileri eserlerinde kullanmış olmasıdır.
Telif Hakkı (c) 2025 Selahattin Kesit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Muhît Tabâtabâî, Derviş Postundan Saltanat Tahtına
Muhît Tabâtabâî’nin “Ez-Taht-i Post-i Dervişi ta Taht-i Şehriyari” (Derviş Postundan Saltanat Tahtına) adlı çalışması, İran tarihindeki sosyokültürel ve siyasi dönüşümleri kapsamlı bir şekilde ele alan önemli bir kaynaktır. Hicrî 1345/ Milâdî 1966 yılında Salname-i Vahid dergisinin 31, 33 ve 34. sayılarında yayımlanan bu çalışma, Sâsânî ve Safevi dönemleri arasında tarihsel süreklilikler ve kırılmaları karşılaştırmalı bir perspektifle inceleyerek Safevilerin Kürt kökenlerine ilişkin tartışmalara odaklanmaktadır. Şeyh Safiyüddin’in, Kürt aşiretleri ve bölgesel topluluklarla olan ilişkileri, Safevi hareketinin kökenlerine dair tarihsel belgeler ışığında incelenmiştir. Özellikle Erdebil merkezli dini ve siyasi faaliyetlerin İran’daki sosyokültürel yapıları nasıl etkilediği araştırılmaktadır. Çalışma Safevi hanedanının Şiiliğe geçiş sürecini, bu süreçte tarikat yapısının etkilerini ve Osmanlı-Safevi çatışmalarının ideolojik, sosyal ve askeri boyutlarını derinlemesine analiz etmektedir. Tabâtabâî, İran tarihinde Safeviler aracılığıyla oluşan yeni bir siyasal kimliğin ortaya çıkışını tartışırken, Safevilerin mirasının bölgesel ve küresel boyutlarını kapsamlı bir şekilde ortaya koymaktadır.
İran Tarihi, Safeviler, Şiilik, Şeyh Safiyüddin Erdebilî.
Telif Hakkı (c) 2025 Farbod Mazlumi https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Vatan Özgül, Damga mı, Tamga mı, Tümce mi?
Vatan Özgül’ün kaleme aldığı ve 2023 yılında yayınlanan “Damga mı, Tamga mı, Tümce mi? (Boy Damgaları Listesini Farklı Bir Gözle Okuma Önerisi)” adlı eserde, Oğuz Boyları Damgaları listesinin aslında sanıldığından çok daha farklı bir bağlama işaret edildiği ortaya konulmaktadır. Reşideddin Fazlullah’ın eserinde yer alan ve Oğuz Boyları Damgaları olduğu zannedilen işaretlerin, aslında bizzat Ön Türkçe/Gök Türkçe tamgalar olduğuna yönelik keşf ortaya konulmaktadır. Olası istinsahlar sürecinde yahut zaten müellifin ve/veya müstensihlerin tamga yazısına aşina olamamasından kaynaklı olarak söz konusu tamgaların kısmen bozulmuş olduğu ve o listede, yukarıdan aşağıya bir cümle-motto yazılı olduğu ortaya konmakta ve ilgili okuma önerisi sunulmaktadır.
Oğuz Boy Damgaları, Gök Türk Yazısı, Tamga Yazısı, Reşideddin Fazlullah.
Telif Hakkı (c) 2025 Medine Ülker https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Muhammed Sâdık Şihâbî Sa’dî Kâdirî’nin Menâkıb-ı Gavsiyye isimli eserinin Çağatayca çevirisi üzerine bir değerlendirme
Bu çalışma, XVIII. yüzyılda Türkistan’da Farsça kaleme alınan XIX. yüzyılda Molla Yusuf isimli bir şahıs tarafından Çağatayca’ya tercüme edilen Abdülkâdir Geylânî Menâkıbını konu edinmektedir. Çalışmanın kaynağı, Molla Yusuf b. Molla Rahman/Rahim’ın istinsah edip çevirisini yaptığı Muhammed Sâdık Şihâbî Sa’dî Kâdirî,’nin Menâkıb-ı Gavsiyye isimli eseridir ve çalışmanın kapsamı da bu eserle sınırlıdır. Prof. Dr. Abdullah Gündoğdu şahsi koleksiyondaki nüsha, çalışmada esas alınmıştır. Menâkıb-ı Gavsiyye, Muhammed Sâdık Şihâbî Sa’dî Kâdirî tarafından Farsça yazılan eserin tercümesidir. Abdülkâdir Geylânî, ilmi, vaazları, soyu ve faaliyetlerinin çok geniş bir coğrafyaya yayılmasıyla birlikte özellikle menâkıbı, Türkistan’da da yazılmış veya çevirileri yapılmıştır. Abdülkâdir Geylânî Menâkıbnamesinin sayısının fazla ve yaygın oluşu dikkate alındığında Kâdirîlk’in Türkistan’da etkili olduğu anlaşılmaktadır. Yaklaşık elli kola ayrılan Kâdirîlik, Hindistan, Türkistan, Anadolu ve Balkanlar Afrika, Ortadoğu, Asya’nın tamamı, Avrupa, Amerika, Avustralya: her yerde etkin ve yaygın olmak üzere hala varlığını sürdürmektedir. Türkistan’da yayılan Kâdirî kollarının silsileleri Abdürrezzâk Geylânî’ye dayanmaktadır. Abdürrezzâk Geylânî’nin XII. ve XIII. yüzyıllarda yaşadığı (v. 1207) göz önüne alındığında Kâdirîlik’in erken tarihlerde Türkistan’a ulaştığı ve mevcudiyetini uzun yıllar devam ettirdiği anlaşılmaktadır. Molla Yusuf’un çevirisini yaptığı Menâkıb-ı Gavsiyye, Kâdirî Tarikatının XVIII. ve XIX yüzyılda Türkistan’da faaliyetini, varlığını koruyup sürdürdüğü ve günümüze kadar da ulaştığına işaret etmektedir.
Tasavvuf, Türkistan, Kâdirîlik, Menâkıb-ı Gavsiyye, Muhammed Sâdık Şihâbî Sa’dî Kâdirî.
Telif Hakkı (c) 2024 Muhammed Raşit Çırak & Abdullah Gündoğdu https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Bu çeviri, Ahmed Serdar’ın Şura dergisinde Ahmed Yesevi, tekkesi, Tay Kazan ve türbede bulunan yazıları konu alan makalesinden oluşmaktadır. Ahmed Yesevi türbesi, Emir Timur tarafından yaptırılmış ve yazılar da yine bu dönemden kalmıştır. Yazılar ayet, hadis, tarih ve mimarların isimlerini içermektedir. Bu yazıları, Türkistan kadısı Lütfullah Hoca Atahocakaziyev litoğraf olarak kopyalayıp Kazan İmparatorluk Üniversitesi üyesi ve çalışanı olan Ebu Bekir Efendi Diveyef’e göndermiştir. Ebu Bekir Efendi Diveyef, yazıları 1894 yılında düzenleyip Kazan’da yayınlanan İzvestiya Obşestva İstorii i Etnografii Jurnalına takdim etmiştir. Pavel Nikolayeviç Ahmerov dergiye ulaşan yazıları düzenleyip 1896 yılında Rusça olarak yayınlamıştır. Makalede Ahmed Yesevi türbesi içerisindeki Tay Kazan’da bulunan yazılar ve yazılar içerisinde türbenin yapılışı, mimarisi, mimarları ve on bir Ahmed’i özellikle ele almaktadır. Ahmed Serdar, yayınlanan bu makaleyi esas almıştır.
Telif Hakkı (c) 2024 Ismagil R. Gibadullin https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Mazlum Şirazi’nin Nasabname-i Şah-ı Alempanah Şah Tahmasb Safevi adlı eserinde ve tercümesinde Kızılbaş tacı ve giyme adabı
Kızılbaş tâcının tarihi ve dini kökenlerine inildiğinde süreç içerisinde İran ve İslam dünyasında farklı yorum ve manalar taşıdığı görülür. İslami gelenekte tâc giyinme eylemine dikkatle bakıldığında bu geleneğin Hz. Peygamber’le başlatıldığı ve ondan da Hz. Ali’ye geçen ve Ali soyundan gelen şahısların meşruiyetine ilahi bir hüviyet kazandığı görülür. Yapılan bu çalışmayla tâcın Safeviler öncesi dönemdeki kullanım şekliyle ilgili sınırlı açıklamalarda bulunulmuş, ardından asıl Safevi tarih kaynakları içindeki yeri tespit edilmiştir. Kızılbaş tâcı olarak tanımlanan bu başlığın aslında Türkmenlerin kullandığı takke olduğu, değişim ve dönüşüm geçirerek halkın dini değerlerini yüceltici bir sembol haline geldiği, yeni bir mana kazanarak Şeyh Haydar ilk resmileştiği görülür. Safevi tarikatı bağlısı Şirazlı bir şair tarafından yazılan bu kıymetli eserde tâcın kullanımının Hz. Âdem ile başladığı, Safeviler zamanında Şeyh Haydar’la resmileştiği kabul ediliştir. Dönemin ilk elden kaynağı sayılan Nesebname adlı eserin tanıtıldığı bu çalışmada “Aydınlık Yolda Yürümeye, Tâcın Özelliklerine ve Taç Giyme Adabı ve Saadeti’ne Dair” adlı bölüm incelenmiştir.
Kızılbaş Tacı, Safevi Tarikatı, Safevi Sultanları, Alevilik, Sufilik, Mazlum Şirazi, Nesabname.
Telif Hakkı (c) 2024 Esra Doğan Turay & Zivar Huseynli Baylan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Mazdayasna: Gatalara göre Zerdüşt’ün Dini
Makalenin konusu Gatalara göre Zerdüşt’ün dinidir. Mazdayasna ise Gatalarda geçmez, ancak Zerdüşt’ün dinini iyi tanımlayan bir isimdir. Çalışmanın temel kaynağı Gatalardır. Gatalardan hareketle dinin tüm temel konularıyla sade bir metin oluşturma hedeflenmiştir. Zerdüşt ve öğretisi hakkında bugüne kadar sayısız çalışma yapılmış ve fikirler ileri sürülmüştür. Ancak bu çalışmanın temel amacı şimdiye kadar yapılan tartışmaların ve spekülasyonların karışıklığından kurtulup Gatalarda açığa çıkan Zerdüşt’ün dininin genel çerçevesini bir bütünlük içerisinde ortaya koymaktır. Böylece Zerdüşt sonrası döneme yeni ve farklı bir bakış açısıyla bakma imkanına kapı aralama hedeflenmiştir. Çalışmanın nihai hedefi Zerdüşt’ün dininin bütünlüğünü oluşturarak kendisine ait bir sistemi olduğunu ortaya koymaktır. Bunun için dinin sistemine işaret eden yaratılış, dünya hayatı ve ahiret konuları bütüncül olarak ele alınmıştır. Nitekim Gatalarda veri az olsa da yaratılış ile ahiret arasında ve bunların dünya hayatıyla ilişkisinde tespit edilen uyum ve paralelliklerin bir sisteme işaret ettiği anlaşılmıştır. Buna açık bir örnek seçme özgürlüğüdür: yaratılışta seçme kabiliyeti verilen insanın dünya hayatında doğru veya yalanı seçmesi ve ahirette seçiminin karşılığını alması bir sistemi ifade eder. Ancak veri eksikliğinden kaynaklı olarak yaratılış ve ahiret arasındaki ilişkide bazı açıklık ve noksanlıklar sistemde boşluklar oluşturmaktadır. Mesela İkiz Ruhların ve kötü tanrısal varlıkların başlangıcına veya yaratıcısına dair bilgi yoktur.
Gatalar, Din, Ahuramazda, Zerdüşt, Mazdayasna
Telif Hakkı (c) 2024 Canan Seyfeli https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ara Margos, Balçık bölgesi Obroçişte köyü yakınında bulunan Akyazılı Baba tekkesi
Bu çeviri, Ara Margos’un Ak Yazılı Baba Tekkesi hakkında yayınladığı makaleden oluşmaktadır. Ara Margos, bu çalışmasında alanda yaptığı arkeolojik çalışmalarına dayanarak bu makalesini hazırlamıştır. Margos, çalışmasıyla tekkenin mimari planları çizmiş ve fotoğraflarını çekmiştir. Plan ve fotoğraflarla zenginleştirdiği makalesini de bilahare müze dergisinde yayınlamıştır. Margos, yine arkadaşı Mimar Peter Petrov ile birlikte Mustafa Kanaat Baba Tekkesi hakkında da bir araştırmasını yine müze dergisinden yayınlamıştır. Bu makalesine Margos, Ak Yazılı Baba Tekkesinin eski adı Tekke yeni adı Obroçişte köyünün Varna ve Balçık arasında Batova Nehri yakınlarında olduğunu, köyün tamamının Müslüman olduğunu, daha sonra Çerkezlerin yerleştirildiğini ve Birinci Dünya Savaşından sonra Çerkezlerin gönderildiğini Trakya’dan gelen Bulgarların yerleştirildiğiyle başlamaktadır. Daha sonra Ak Yazılı Tekkesine ait bölümlerin ölçülerini vermektedir. Her bölümün ölçüsüyle birlikte bir plan, çizim ve fotoğrafta metinde yer almaktadır.
Telif Hakkı (c) 2024 Ülker Kornazova https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Petrov & Margos, Tolbuhin’e bağlı Aleksandriya köyü civarındaki ahşap tekke
Bu çalışma, Bulgaristanlı iki bilim insanı Mimar Petrov ve Margos’un Kanaat Mustafa Baba Tekkesi hakkındaki makalesinin çevirisinden oluşmaktadır. Makalenin yayına hazırlanması, her iki bilim insanının Kanaat Mustafa Baba Tekkesine yönelik mimari proje hazırlamalarıyla başlamıştır. Bu hazırlık 1950 yılında başlamış ve farklı zamanlarda 1956-1957 yılında yapılan keşiflerle veriler elde edilmiştir. Kanat Mustafa Baba Tekkesinin son haline ilişkin fotoğraflar ve mimari planlarla birlikte makale halinde yayınlanmıştır. Tekke, yakından elde edilen kereste ile yapılmış ve bundan dolayı da Ahşap Tekke adıyla tanınmaktadır. Kanaat Mustafa Baba Tekkesi Kapaklı Köyünde bulunmakta ve bu makale dışında da tekke ile ilgili çalışma bulunmamaktadır. Yazarlar, Kanaat Mustafa Baba Tekkesi Hardallı ve Kapaklı Köyleri arasında bulunduğundan tekke hakkındaki bilgileri Hardallı Köyündeki Bektaşilerden almıştır. Kanaat Mustafa Baba Tekkesi günümüze ulaşmadığı dikkate alınacak olursa bu çalışma büyük bir öneme sahiptir.
Telif Hakkı (c) 2024 Rüstem Aziz Mümin https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Bu makale, Temmuz 2022’de Bulgaristan’daki Alevi Bektaşi tekke ve türbelerine bir Alevi Bektaşi sufinin rehberliğinde, profesyonel bir araştırmacı değil, pratik bir sufi olan bir kişi tarafından gerçekleştirilen bir seyahatin anlatımıdır. Ziyaret edilen yerler arasında Kıdemli Baba, Elmalı Baba, Otman Baba, Ak Yazılı Sultan, Demir Baba ve Kız Ana ile Haydar Cemil Baba’nın türbeleri bulunmaktadır. Yazar, bu sufilerin menakıplarından ve onlarla ilgili yerel efsanelerden bazı ilgili parçaların yanı sıra Bulgaristan’daki Bektaşi tarikatının inançları, gelenekleri ve tarihi hakkında bilgilere de yer vermiştir. Ayrıca yazar, Sufi geleneğinin tüm takipçileri için kutsal olan bu “güç mekânlarını” ziyaret ederken edindiği öznel deneyimlerini de paylaşmıştır. XIII-XVI. yüzyıllardan kalma eski Rumeli tekkelerinin hala ayakta olduğunu haber aldıktan sonra küçük kervanla Rumeli’deki Bektaşi tekkelerini ziyaret etme kararı aldık. Bulgaristan Alevi Bektaşi tekke ve arifleri hakkında bilgi edinildi. Bu bilgi notundan yola çıkarak ziyaret edilecek yerler hakkında literatür taraması yapıldı ve literatürün bilgisi elde edildi. Bu yolculukla sıradan bir turistik seyahatle ulaşamayacağı yerleri ziyaret etme ve ziyaretler çevresindeki insanlarla tanışma fırsatı yakalandı. Bundan dolayı bu kervanla ilgili izlenim ve deneyimler ile Alevi Bektaşi ve büyük pirlerin bazı tarihçelerine de yer verildi.
Telif Hakkı (c) 2024 Nina Sorokina https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Âşık Kul Yusuf hayatı ve şiirlerine dair bulgular
Bu makale, Âşık Kul Yusuf ve şiirlerini konu edinmektedir. Çalışma Âşık Kul Yusuf ile sınırlıdır. Âşık Kul Yusuf hakkındaki bilgiler cönk ve cönklerden yararlanarak eserlerden elde edilmiştir. Bu çerçevede birçok şahsî cönk arşivi incelenmiş ve Âşık Kul Yusuf ile ilgili bilgiler derlenmiştir. Âşık Edebiyatının vücut bulmasında cönklerin önemli bir payı vardır. Muhteva itibariyle cönklerde, başta halk şiirinin dışında divan şairlerinin şiirleri, ilaç tarifleri, gelecek ve nazarla ilgili bilgiler, bilmeceler ve çözümleri, yemek tarifleri, kişilerin doğum ölüm tarihleri, alacak-verecek hesapları, halk hikâyeleri, Karagöz metinleri, rüya tabirleri, hutbeler, mev’izeler, dualar ve salâvatlar, seyirname, fal, büyü, tılısım ve muskalar, ay tutulması, büyük yangınlar ve sel felaketleri, vefkler, mektuplar, tarihi olayları açıklayan kayıt ve tarihler, tekerlemeler görülür. Cönklerdeki bilinmeyen nice şair ve şiirin, gün yüzüne çıkmasıyla bu alandaki eksiklik giderilmiş olacaktır. Bu alanda yazılmış kitaplardaki şiirlerin çoğu, cönklerden ve mecmualardan aktarılmıştır. Ne var ki yapılan çalışmalar yetersizdir. Yüzlerce cönkte pek çok şair ve şiir gün yüzüne çıkmayı beklemektedir. Biz bu çalışmamızda adı bilinen ve toplu olarak şiirlerini bir arada bulamadığımız Kul Yusuf’un şiirlerine yer vereceğiz. Tespit edebildiğimiz kadarıyla Yusuf mahlasını kullanan 10 kadar şair vardır. Bununla birlikte dört adet de “Kul Yusuf” mahlasını kullanan şair vardır. Makalede Kul Yusuf mahlaslı 16 şiir kaydedilmiştir.
Telif Hakkı (c) 2024 Doğan Kaya https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Muhammed Şerif el-Hüseynî el-Alevî ve Huccetü’z-Zakirin Li-Reddi’l- Münkirin isimli eseri
Bu çalışma, Muhammed Şerif el-Hüseynî el­Alevî ve Huccetü’z-Zakirin Li-Reddi’l-Münkirin” isimli eseri konu edinmektedir. Makalede, Huccetü’z-Zakirin Li-Reddi’l-Münkirin’nin Süleymaniye Kütüphanesi, Reşid Efendi, No: 372’de bulunan nüshası değerlendirilmiştir. Eserde Yesevîlik, Ahmed Yesevî, Ahmed Yesevî’nin halifeleri, cehrî zikir, Yesevîlik ve Nakşîbendîlik gibi konular yer almaktadır. Muhammed Şerif el-Hüseynî el-Alevî ve Huccetü’z-Zakirin Li-Reddi’l-Münkirin, Yesevîlik konusunun önemli kaynaklarından birisidir. Eserin müellifi Muhammed Şerif el-Hüseynî el-Alevî, hem Yesevî hem de Nakşîbendî şeyhidir. Huccetü’z-Zakirin Li-Reddi’l-Münkirin, mukaddime ve üç bölümle bir tetimme’den oluşmaktadır. Makalede Süleymaniye Kütüphanesi, Reşid Efendi, No: 372’da bulunan yazma nüsha değerlendirilmiştir. Çalışmada, eserin konu ve bölümleri ayrıntılı bir şekilde tanıtılmıştır. Muhammed Şerif el-Hüseynî el­Alevî eserinde, zikir, hafi cehrî ve özellikle cehrî zikrin delillerini ayet, hadis ve farklı eserlerden yararlanarak aktarmaktadır. Muhammed Şerif el-Hüseynî el-Alevî ve Huccetü’z-Zakirin Li-Reddi’l-Münkirin’inde verilen bilgiler, farklı kaynaklarla birlikte değerlendirilip genişletilmiştir. Sonuç olarak yazar eseri ve eserinin içeriği Yesevîlik ve Yesevîlik Nakşîbendîlik etrafında değerlendirilmiştir. Müellifin tarikat silsilesi Ahmed Yesevî’nin halifesi Hakim Ata olarak bilinen Süleyman Bakırgani’ye ulaşmaktadır. Müellifin tarikatı dikkate alındığında Yesevîlik ve Nakşîbendîlik tarikatı arasındaki ilişkiyi zikir konusu etrafında aktarmış ve bu ilişkinin takip edilmesi bakımından eser, önemli bir yere sahiptir.
Telif Hakkı (c) 2024 Abbasali Alizade https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Zelimhan Yakub şiirinde gelenek ve yeniliğin vahdeti
Bin yıllık tarihi geçmişe sahip olan Azerbaycan şiiri, zengin poetik deneyim biriktirerek, şekil, içerik, vezin, biçim, görüntü sistemi, edebi sanatlar açısından zenginleşerek kendini sürekli yenilemiştir. Şiirde gelenek ve yenilik daima birbirini takip etmiş, her dönem ve merhalenin gelişimi yeni bir poetik düşünceyi yansıtmıştır. Âşık şiiri etkisinde kalan şairlerden biri de Zelimhan Yakub’dur. Zelimhan Yakub; Borçalı âşık muhitinde yetişmiş, Azerbaycan Âşıklar Birliği Başkanı olarak görev yapmış çağdaş Azerbaycan şairi ve ozanıdır. Âşık sanatına hâkim, saz havalarının usta icraçısı olan Zelimhan Yakub Türk dünyasında âşık şiiri tarzında yazmış olduğu şiirleriyle meşhur olmuştur. Şairin şiirlerinde Azerbaycan halkının genetik hafızası, etnografisi – bayramları, düğünleri, günlük hayatı- saf ve akıcı bir dille işlenmiştir. “Qurtuluş dastanı”, “Yunus Emre Destanı”, “Büyük Ömrün Destanı”, “Hüseyn Saraclı Destanı”, “Elli Yaşın Destanı” vs. şairin destan motifli manzumeleri arasında yer almaktadır. Şairin yazmış olduğu şiir ve manzumeler 13 ciltte yayımlanmıştır. Şairin hayatı ve sanatı Musa Nebioğlu, Azer Turan, Rüstem Kemal, Elnare Akimova, Kadim Rufullayev, Emine Hüseynova, Sebuhi Bayramov gibi araştırmacılar tarafından ele alınmıştır. Bu makalede ise Zelimhan Yakub’un şiirlerinde gelenek ve yenilik sorunu incelenmektedir. Zelimhan Yakub şiirleri üzerinde incelerimiz sonucunda şairin folklor, klasik şiir, çağdaş şiir geleneğini ustalıkla kullandığını, ancak hiçbirinin tamamen etkisi altında kalmadığı tespit edilmiştir.
Zelimhan Yakub, Azeybaycan, Şiir, Gelenek, Yenilik.
Telif Hakkı (c) 2024 Aygül Çobanova https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Harezmli kahraman bir Şeyhin hikâyesi: Menâkıb-ı Şeyh Necmeddîn Kübrâ üzerine bazı değerlendirmeler
Bu makalenin amacı XIX. yüzyılda Harezm Türkçesiyle yazılan anonim nitelikteki Menâkıb-ı Şeyh Necmeddîn Kübrâ adlı eseri analiz etmek ve Kübreviyye geleneği ile ilgili akademik araştırmalar açısından nasıl bir önemi haiz olduğunu ortaya koymaktır. Bu makalede Menâkıb-ı Şeyh Necmeddîn Kübrâ esas alınarak Necmeddîn Kübrâ’nın şeyhleriyle münasebeti, müridleri ve onların başına gelenler ve Moğolların Harezm kuşatması esnasında Şeyh Kübrâ’nın verdiği mücadele ve şehit edilişi ile alakalı rivayetler bugüne kadar elde edilen tarihî ve tasavvufî bilgilerle mukayese edip bunların nasıl anlaşılmaları gerektiği hususunda değerlendirmede bulunmaktadır. Söz konusu eserin Rusya Bilimler Akademisi Leningrad Şark Tetkikleri Enstitüsü, Özbekistan Biruni Şarkiyat Enstitüsü ve şahsî kütüphanelerde olmak üzere çeşitli yazmaları bulunmaktadır. Fakat bunların pek çoğu tam değil ve bir kısmında bazı rivayetler veya fasıllar eksiktir. Ayrıca bu menâkıbnâme Özbekistan’daki bir grup akademisyen tarafından kitap haline getirilip Kiril alfabesiyle yayımlanmış fakat Türkiye’de çok az bilinmektedir. Bilim dünyasına ilk defa Rus şarkiyatçı Evgenii Berthels (1890- 1957) tarafından tanıtılan menâkıbnâmenin yazarı belli değildir. Necmeddîn Kübrâ, müridleri ve Moğolların Harezm’i ele geçirmesi ile ilgili asırlar boyunca dilden dile nakledilen hikâyeler bu eserde bir araya getirilmiştir. Mezkûr menâkıbnâmede Şeyh Necmeddîn Kübrâ (ö. 618/1221) ve müridlerinin başından geçen renkli ve trajik bazı hâdiseler büyük bir yekûn tutmaktadır. Bunların pek çoğunun tarihî ve tasavvufî diğer kaynaklarda da izlerine rastlanmaktadır. Fakat bir kısmı başka kaynaklarda görülmeyen orijinalliğe sahiptir.
Telif Hakkı (c) 2024 Süleyman Gökbulut https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Prof. Dr. Celal Kasımov’un Edebi Mahkemeler kitabı, Sovyetler Birliği döneminde Azerbaycan’da uygulanan edebi ve kültürel baskıları derinlemesine inceleyen bir çalışmadır. Kitap, Sovyet rejiminin milli kimlikleri yok etme sürecinde edebi eserlerin ideolojik birer araç olarak nasıl kullanıldığını arşiv belgeleriyle ortaya koymaktadır. Lenin ve Stalin dönemlerinde yaşanan baskılar, sürgünler ve edebiyat üzerindeki denetim kapsamlı bir şekilde analiz edilmiştir. M. Celil’in Ölüler, C. Cabbarlı’nın Aydın ve H. Cavid’in Şeyh Sanan gibi eserlerindeki karakterlerin yargılandığı edebi mahkemeler ele alınmıştır. Ayrıca Azerbaycan’ın milli müzik aleti tarın mahkemesi de incelenmiştir. Edebi Mahkemeler kitabı, Sovyet rejiminin Azerbaycan edebiyatına ve kültürüne olan etkilerini belgeleme amacı taşımaktadır.
Edebi Mahkemeler, Sovyetler Birliği, Azerbaycan Edebiyatı.
Telif Hakkı (c) 2024 Şehri Yüksel https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Türkistan’da Kâdiriyye izleri: Muhammed Sıddık Rüşdî’nin Menâkıb-ı Hazret-i Gavsü’l-A’zam adlı risalesi
Makale XVIII. yüzyılda Doğu Türkistan’da yaşamış Muhammed Sıddık Rüşdî’nin Çağatay dilinde kaleme aldığı Abdülkâdir Geylânî menâkıbnâmesini konu edinmektedir. Hayatı hakkında çok sınırlı bilgi bulunan Muhammed Sıddık Rüşdî, tahminen 1706 yılında Doğu Türkistan’da Yârkend’de doğmuş, hayatı siyâsî ve askerî zorlukların yoğun olduğu bir dönemde geçmiştir. Sıddık Rüşdî’nin bilinen iki eseri vardır. Bunlardan biri Tezkire-i Evliyâ-yı Türkî, diğeri ise Menâkıb-ı Hazret-i Gavsü’l- A’zam’dır. Temel metinleri anlayıp onlardan istifade edecek düzeyde Arapça ve Farsça bilen Sıddık Rüşdî, her iki eserini de Çağatay Türkçesi ile yazmıştır. Üstelik bu dili kullanmadaki amacı Çağatay dilini konuşan insanlara başta Abdülkâdir Geylânî olmak üzere tasavvuf ehlini sevdirmektir. Sıddık Rüşdî’nin Abdülkâdir Geylânî menâkıbnâmesi sadece bir menkıbe kitabı değil aynı zamanda Fergana Vadisi’nde Kâdiriyye’nin izlerinin takibini mümkün kılan bir vesika mahiyetindedir. Makalede, Kâdiriyye’nin söz konusu coğrafyadaki mevcudiyeti, makalenin konusunu teşkil eden menâkıbnâme bağlamında değerlendirilmiş, Abdülkâdir Geylânî hakkında ortaya çıkmış menâkıp kitapları hakkında genel bilgiler verilmiş ve böylece Sıddık Rüşdî’nin risâlesinin bu literatürdeki yerine dair tespitler yapılmıştır. Makalenin amacı, Menâkıb-ı Hazret-i Gavsü’l-A’zam’ın nüshaları, muhtevası, kaynakları, üslubu ve yöntemini tahlil etmek suretiyle eserin bilhassa Anadolu’da tanınmasına ve Doğu Türkistan’da Kâdiriyye’nin teşekkül tarihine ilişkin malumata katkı sağlamaktır.
Telif Hakkı (c) 2024 Betül Gürer https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Şen, Şahin & Bektaş, Vefatının 700. Yılı’nda Seyyid Harun Veli ve Makâlât-ı Seyyid Harun Veli
Bu yazıda bir şehir kurucusu olan ve Horasan’da emir iken aldığı manevi haber ile bugünkü Seydişehir’i şenlendiren Seyyid Harun’u, yolculuğunu, şehri kurma hikâyesini öğrendiğimiz Makâlât’ın tenkitli neşrinin tanıtımı yapılmıştır. Eser, üç ayrı nüshanın orijinal metinler ve latinize edilmiş hallerinin birlikte basıldığı ilk ve tek eser niteliği taşımaktadır. Ayrıca yeni bir okuma ve dolayısıyla yorumlama girişimi olarak metin başlıklandırılmıştır. Eser Abdulkerim bin Şeyh Musa tarafından Seyyid Harun’un vefatından yaklaşık 400 yıl gibi bir süre sonra kaleme alınmıştır. Metin litetatürde Batıcı yaklaşım sonucu kolonizatör olarak adlandırılan Türk dervişlerinin aslında geldikleri yerleri şenlendiren ve şehir kurucusu olma vasfı ile aslında şehre hayat veren yönlerini ön plana çıkarmasından dolayı önem arz etmektedir.
Telif Hakkı (c) 2024 İbrahim Keş https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Çalışmamızda Saffet Sarıkaya tarafından hazırlanmış olan Cafer Es-Sadık Fütüvvetnâmesi adlı kitabın kritiği yapılmıştır. “Fütüvvet” terimi, cömertlik, cesaret, doğruluk, dürüstlük, yardımseverlik ve adalet gibi erdemleri vurgular. Fütüvvet kavramı, genellikle Ahilik teşkilatı ile ilişkilendirilir. Ahilik, özellikle Anadolu Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde esnaf ve zanaatkârlar arasında yaygınlaşmış olan bir sosyoekonomik ve kültürel örgütlenmedir. Ahilik hem mesleki standartları hem de ahlaki değerleri korumayı amaçlamış ve fütüvvet ilkelerini temel almıştır. Bu teşkilat, üyelerinin hem işlerinde hem de özel yaşamlarında dürüst, adil ve yardımsever olmalarını teşvik etmiştir. Fütüvvetin kurumsallaşması, toplumun çeşitli kesimlerinde ahlaki bir disiplin ve sosyal sorumluluk bilincinin yaygınlaştırılmasına katkıda bulunmuştur. Fütüvvetnâmeler, yani fütüvvet ilkelerini açıklayan yazılı belgeler, bu değerlerin nasıl uygulanması gerektiği konusunda detaylı bilgiler sunar.
Telif Hakkı (c) 2024 Neşe Pağır https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Yayın değerlendirmesini yaptığımız çalışma, İranlı araştırmacısı, Mehrân Efşârî ve Hocası, Fars dil ve edebiyat âlimi Dr. Seyyid Ebu Talîb Mîr Abîdînî tarafından yazılmış bir araştırmadır. Yazarlar, Kalenderîlik ile ilgili bütün inanç, töre ve akideleri içeren dört temel risaleyi, yani “Kalendername”yi detaylı ele almış ve analiz etmiştir. Bu risaleler, “Âyîn-i Kalenderî” başlığıyla 1374 yılında Fararavn Yayınları tarafından kitap olarak yayımlanmıştır. Dördüncü risale, mensur bir dibace dışında manzumdur. Kitabın girişinde Kalenderî tarihi ve edebiyatı ile Fars şairlerinin şiirlerindeki geniş Kalenderîlik terimleri açıklanmıştır. Ayrıca tüm Kalenderî guruplarını da kısa pasajlar eşliğinde ifade etmiştir. Özellikle Baba Tahir başta olmak üzere Selman-ı Farisi’ye kadar önemli Kalenderî dervişlerin de biyografik temelleri ile açıklanmıştır. Söz konusu dört risale, Kalenderîlik ile ilgili bütün nitelikleri derli toplu hâlde sunduğu için kitap, bir Kalenderîlik külliyatı hükmündedir.
Kalenderîlik, Âyîn-i Kalenderî, Mîr Abîdînî, Efşârî.
Telif Hakkı (c) 2025 Erdem Sevimli https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Bu çeviri, Yuriy Noviçky’in “Hoca Sultan Ahmet Yesevi (Kırgız Efsanesi), 1912” adlı makalesinin Rusça’dan tercemesinden oluşmaktadır. Noviçky, Hoca Sultan Ahmet Yesevi hakkında Kazaklar arasında anlatılan birden fazla keramet derleyerek Kırgız Efsanesi başlığı altında yayınlamıştır. Kazaklar, Kırgız olarak isimlendirilmekte ve günümüzde Kırgız olarak isimlendirilen topluluk ise Kara Kırgız olarak adlandırılmaktadır. Bunun için makale Kazaklardan derlenen kerametlerden oluşmakta ve Hoca Sultan Ahmet Yesevi’nin doğumu, çocukluğu, kardeşleri, gençliği ailesiyle birlikte aktarılmaktadır. Kerametlerin ilk bölümü, babası İbrahim Ata ve Hoca Sultan Ahmet Yesevi anlatımında geçmektedir. İkinci olarak inkarcı Yahudi, Julbars Ata, Timur Han, Karadağ ve Sirderya ile devam etmektedir. Metinde, Hoca Sultan Ahmet Yesevi’nin çocukluğu ve yaşamının anlatılmasının yanı sıra farklı din mensuplarına karşı, sabrı ve hoşgörüsü ile hakikatin bütün kullar için geçerli olduğunu öğütlemektedir. Ayrıca Hoca Sultan Ahmet Yesevi’nin vefatından sonra da kerametinin devam ettiği yine metinde aktarılmaktadır.
Hoca Sultan Ahmed Yesevi, Kazak, Noviçkiy.
Telif Hakkı (c) 2024 Afet Gadirova https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Abdurrauf Fıtrat: Hoca Ahmed Yesevî hakkında
Türklerin aksakalı Hoca Ahmed Yesevî’nin fikir-görüşleri, tarikati ve takipçilerine olan ilgi ve alaka çok eski dönemlerden başlamıştır. Türkistan topraklarında yaşamış olan birçok dinî-tasavvufi simalar, şair ve edipler gibi Hoca Ahmed Yesevî’nin şahsiyeti, görüşleri ve edebi mirası, Sovyet döneminde rejim tarafından eleştirilmiş, tahkir edilmiş, uzun bir süre Hoca Ahmed Yesevî’nin eserlerinin bilimsel yönden incelenmesine izin verilmemiştir. 1970’li yıllarda, Hoca Ahmed Yesevî’nin milli düşünce, kültür, dil, edebiyat ve tasavvuf tarihi üzerindeki misli görülmeyen hizmetlerini objektif şekilde değerlendirmek için yapılan bazı çalışmalar da sert bir şekilde tenkit edilmiş, subjektif açıdan yaklaşılarak “reaksiyon şair, mistik şair” olarak eleştirilmiştir. Buna rağmen Türkistan halkları hiçbir zaman bu ulu zatın mübarek ismini ve hikmetli sözlerini unutmamış, gönüllerinden asla çıkarmamıştır. Birçok engel ve takiplere rağmen, Özbek bilim adamları kendi imkânları dâhilinde Hoca Ahmed Yesevî’nin ilmî mirasını tetkik etmeye ve ilim, edebiyat dünyasına ve halka yaymaya çalışmıştır. Örneğin, Özbekistan’da Abdurrahman Sâdî, Abdurrauf Fıtrat, Âlim Şerefiddinov, İbrahim Muminov, Ergaş Rustamov, Abdulkadir Hayıtmetov, İbrahim Hakkul, Arif Usman, Necmeddin Kamilov gibi bilim adamları tarafından Hoca Ahmed Yesevî’nin hayatı, eserleri ve düşünceleri hakkında bazı çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Bunlardan birkaçı meşhur Özbek akademisyeni Prof. Dr. Abdurrauf Fıtrat’ın makaleleridir. Bu yazıda merhum Abdurrauf Fıtrat’ın bu çalışmaları tahlil edilerek değerlendirilecek, Yesevîlik çalışmalarına yaptığı katkıları üzerinde durulmuştur.
Ahmed Yesevî, Tasavvuf, Yesevîlik, Abdurrauf Fıtrat, Edebiyat, İnceleme.
Telif Hakkı (c) 2024 Nodirkhon Khasanov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Bu çalışma, İBER Yayınları tarafından Fütüvvet Kitaplığı adı ile çıkarılan serinin Fütüvvetnâme Eşrefoğlu Rûmî eseridir. Çalışma Eşrefoğlu Rumî’nin edebî eseri olması dolayısıyla düşün dünyasını yansıtmaktadır. Ayrıca XV. Yüzyıl Osmanlı’nın inançsal, geleneksel ve tasavvufî açıdan değerlendirme yapılması adına da önem arz etmektedir. Eserin Takdim kısmında Prof. Dr. İrfan Gündüz’ün Fütüvvet ve Fütüvvetnâmelerle ilgili açıklayıcı bir tanıtımı vardır.
Fütüvvetnâme-i Şeyh Eşref, Eşrefoğlu Rumî.
Telif Hakkı (c) 2024 Hünkar Uğurlu https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0