Edeb Erkan (EE) dergisi uluslararası, bilimsel ve hakemli bir dergidir. 2022 yılında yayın hayatına başlamıştır ve altı ayda bir (Mayıs-Kasım) olmak üzere makale yayınlamaya devam etmektedir. Edeb Erkan; Türkistan, Horasan, Azerbaycan, Rum, Rumeli Marifeti üzerine yapılacak çalışmaların akademik zeminidir. Bu çerçevede Fütüvvet, Melamet, Kalenderlik, Yesevilik, Bektaşilik, Kızılbaşlık, Tasavvuf konularının anlaşılmasına katkı sağlamakta ve bu alanda yapılacak yeni bilimsel gelişmeleri, araştırmaları teşvik edecek nitelikli ve özgün akademik makaleler yayınlamaktadır. Bu konularda yürütülen çalışma ve araştırmalar ile sınırlı alan dergisi Sosyal Bilimler üst başlıklı, Kültürel Çalışmalar ile ilgili; Mimarlık, Sanat, Klasikler, Etnik Çalışmalar, Aile Çalışmaları, Tarih, Bilim Tarihi ve Felsefesi, Edebiyat, Müzik, Felsefe, Din, Psikoloji ve Sosyoloji gibi disiplinlere açık bir platformdur. Özetleme ve İndeksleme: DOAJ, EBSCO, EBSCO - CEEAS, ERIH PLUS ve diğer veri tabanları.
Bu dergide yayınlanan makalelerin telif hakkı yazarına aittir. Yazarlar böylelikle makaleyi çoğaltma, temsil, basım, yayın, dağıtım ve internet yoluyla iletim de dahil olmak üzere her türlü umuma iletim haklarını kullanma hakkı kendisindedir. Makalenin herhangi bir bölümünün başka bir yayında kullanılmasına Edeb Erkan (EE) dergisinin yayıncı kuruluş olarak belirtilmesi ve dergiye atıfta bulunulması şartıyla izin verilir. Atıf yapılırken dergi adı, makale adı, yazar(lar)ın adı soyadı, sayı no ve yayın yılı verilmelidir. Dergide yayınlanan yazılardaki görüşlerin sorumluluğu yazarlarına aittir. Bu dergide yayınlanan makaleler Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır. Bu lisans, açık erişimli bir makalenin ticari olmayan bir şekilde tekrar kullanılmasına, yazar doğru atfedildiği sürece izin verir.
20.-21. yüzyıl Arnavut tarihyazımında Tanzimat’ın incelenmesi
Osmanlı İmparatorluğu’nun XV. yüzyılın sonlarından XX. yüzyılın başlarına kadar Arnavut toprakları üzerindeki egemenliği, Arnavut tarihinin temel dönemlerinden birini teşkil etmektedir. Bu çerçevede Tanzimat dönemi (1839–1876) özel bir önem taşımaktadır. Arnavut tarihyazımı her ne kadar bu dönemi ele almış olsa da, Tanzimat reformlarına ilişkin çalışmaların bütüncül olmadığı ve çoğu durumda sınırlı kaldığı görülmektedir. Tanzimat süreci, merkezi otoriteyi güçlendirmeyi ve idari yapıyı yeniden düzenlemeyi amaçlayan siyasi, ekonomik ve askerî reformlar dizisiyle şekillenmiş; ancak söz konusu reformlar sıklıkla yerel özerkliğin daralmasına ve Arnavut nüfus üzerindeki mali yükün artmasına yol açmıştır. Bu bağlamda ortaya çıkan ve literatürde “Tanzimat Ayaklanmaları” olarak anılan isyanlar, toplumsal ve ekonomik hoşnutsuzluğun yanı sıra gelişmekte olan ulusal bilinci ve yerel çıkarların korunmasına yönelik talepleri yansıtmaktadır. Tarihyazımı açısından dikkat çeken bir diğer unsur Bektaşi Tarikatı’dır. Tarikat, söz konusu dönemde kültürel ve manevi bir direnç odağına dönüşerek toplumsal mobilizasyonu etkilemiş ve Osmanlı merkeziyetçi politikaları karşısında kimliğin korunmasına katkı sağlamıştır. Bu çalışma, Arnavut tarihyazımında Tanzimat’ın ele alınışını inceleyerek kullanılan metodolojik yaklaşımları, tarihsel yorumları ve Arnavut araştırmacıların reformların toplumsal yaşama etkisinin anlaşılmasına yönelik katkılarını ortaya koymaktadır. Ayrıca Bektaşi Tarikatı’nın kültürel ve manevi bir direnç alanı olarak oynadığı rol değerlendirilmektedir. Bu doğrultuda, makale Tanzimat’a yönelik toplumsal tepkilerin ve ayaklanmaların ulusal kimliğin oluşumu ile XIX. yüzyıl boyunca siyasi ve kültürel süreçlerin gelişimine olan etkilerini analiz etmektedir.
Osmanlı İmparatorluğu, Tanzimat, Arnavutlar, İsyanlar, Bektaşi Tarikatı, Tarihyazımı.
Telif Hakkı (c) 2025 Skender Zhitia https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Tezkire-i Buğra Hanî adlı eser bağlamında Üveyesilerde Hac olgusu
Orta Asya’da Farsça olarak kaleme alınan eserlerden biri Tezkire-i Meşayih-i Üveysîyye’dir. Bu eserin müellifi Ahmed b. Sa’deddîn el-Özgeni Nemengani’dir. Üveysî sufilerine hasredilen bu eserde tarikat şeyhlerinin kısa hayat hikâyeleri efsanevi ve menkıbevi rivayetlerle ele alınır. Dönemin mübalağalı anlatımının yer aldığı eserin dili ise oldukça sadedir. Eserin yazım stilinden 17. asırda kaleme alındığı anlaşılır. Her bir tarikat büyüğünün evvela ismi, ardından lakabı ve kısa hayat hikâyesinin yer aldığı bölümlerde mezkûr kişilerin keramet ve ululuğundan bahsedilir. Bu büyüklerin hayatına dair kesitler sunulur. Üveysîlikle alakalı olarak yazılan eserler içinde önemli bir yere sahip olan bu kitapta yirmi yedi şeyhin yolculuğundan bahsedilir. Eserden tarikat büyüklerinin seyri sülüklerini tamamlamak için hacca gitmeye mecbur oldukları anlaşılır. Keşf denilen aydınlanmanın ancak bu topraklarda yaşandığından bahsedilir. Eserde şeyhlerin bu yolculuk esansında gösterdikleri kerametler ele alınır. Üveysî şeyhlerinin isimlerinin tarih sırasına göre zikredildiği bu eserde geniş bir hac coğrafyası karşımıza çıkar. Biz bu makale ile bu coğrafyaya göz atacak, Üveysîlerin hac güzergâhlarını öğrenecek, yollardaki uğrak noktalarını tespit edecek, tarikatın hacca dair orijinal görüş ve katkılarını inceleyeceğiz.
Hac, Mekke, Veysel Karani, Bibi Helvai, Üveysî Menkibeleri.
Telif Hakkı (c) 2025 Esra Doğan Turay https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Naim Frashëri’nin şiirinde bülbül ve Fars gülü sembolü
Farsça ve Arnavutça şiir, kendi bölgelerinde ve ötesinde derin kültürel, tarihi ve edebi öneme sahiptir. Dilsel ve tematik gelenekleri farklı olsa da, her iki şiir geleneği de kimlik, direniş, maneviyat ve güzelliği ifade etmek için önemli araçlar olarak hizmet eder. Fars şiiri, bin yılı aşan mirasıyla dünyanın en etkili edebî geleneklerinden biridir. Fars şiiri, İslami bir mistik gelenek olan Sufizm ile derinden bağlantılıdır. Rûmî, Hâfız ve Attar gibi şairler ilahi aşk, ruhun yolculuğu ve Tanrı ile birlik temalarını keşfetmek için şiir kullanmışlardır. Özellikle Rûmî, maneviyat ve şiirsel güzellik arasında kurduğu köprüyle dünya çapında tanınmaktadır. Farsça şiir, özellikle yabancı egemenliği veya kültürel baskı dönemlerinde Fars (İran) kimliğinin merkezinde yer almıştır. Fars dilinin ve Zerdüşt, İslami ve İslam öncesi kültürel mirasın korunmasına yardımcı olmuştur. Osmanlı yönetimi sırasında ve daha sonra siyasi baskılar sırasında (Enver Hoca rejimi de dâhil olmak üzere) şiir, Arnavut dilini ve kültürel kimliğini korumanın bir yolu haline geldi. Naim Frashëri gibi şairler şiirleriyle Arnavut Ulusal Uyanışı’nda (Rilindja Kombëtare) etkili oldu. Arnavut şiiri genellikle özlem, aşk, kayıp ve özgürlük gibi güçlü duyguları ifade eden lirizmi vurgulamaktadır. Sözlü geleneğe derin kökleri olan bu şiir türünde, halk şarkıları ve destansı şiirler kırsal ve ulusal hikaye anlatımında önemli bir rol oynamaktadır.
Naim Frashëri, Arnavutluk, Farsça Şiir, Sufizm.
Telif Hakkı (c) 2025 Blerina Harizaj https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Bakü ve civarında Ali sofrası geleneği: Halk dindarlığı, folklor ve meddahlık
Bu çalışma, yalnızca Bakü ve çevresindeki kasabalara özgü Hz. Ali Sofrası geleneğini dinî-folklorik bir pratik olarak incelemektedir. Araştırmanın önemi, bu geleneğin bugüne kadar hiçbir akademik çalışmada sistemli biçimde ele alınmamış olmasından kaynaklanmaktadır. Hz. Ali Sofrası, Ehlibeyit ve Hz. Ali sevgisinin halk belleğindeki en güçlü tezahürlerinden biridir. Yaklaşık yetmiş yıl süren Sovyet baskısı bile bu geleneği unutturamamıştır. Araştırmanın amacı, söz konusu meclislerin tarihsel kökenlerini, yapısını, sembolik anlamlarını, toplumsal işlevlerini ve çağdaş dönüşümünü ortaya koymaktır. İncelemede saha gözlemi, katılımcı gözlem, mülakat ve metin-video çözümlemesi yöntemleri kullanılmış; kaynak kişilerle birebir görüşmeler yapılmış ve araştırmacılar doğrudan meclislere katılmıştır. Ali Sofraları genellikle erkek meclisleri olarak düzenlenir; din adamı rehberliğinde derviş ve meddahların eşliğinde Kur’an ayetleri, hadisler, kasideler ve ravzalar okunur. Kesilen kurbanın etinden pilav yapılır, meclise gelenlere dağıtılır. Bu uygulama hem nezir (adak) hem de ihsan niteliği taşır; bireysel niyetin yerine getirilmesiyle birlikte toplumsal paylaşımın da ifadesidir. Ali meddahlarının kendilerine özgü repertuarı, Ehlibeyit sevgisini yücelten Nesimî, Hatayî, Fuzulî, Gumrî ve Racî gibi şairlerin kasideleriyle şekillenmiştir. Bulgular, Ali Sofrası’nın Bakü-Abşeron bölgesine özgü, Ehlibeyit merkezli halk dindarlığının yaşayan ve dönüştürücü bir unsuru olduğunu ortaya koymaktadır.
Ali Sofrası, Ehlibeyit, İhsan, Adak, Meddah.
Telif Hakkı (c) 2025 Vusala Musalı https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Anistâs Mârî el-Kermelî’nin Sârlîyye, Bâcvân ve Şebeklerle ilgili araştırmaları
Bu çalışma, Irak’ta, Musul etrafında yaşayan Sârlîyye, Bâcvân, Şebek adlı üç farklı topluluğun inanç, ibadet ve geleneklerini konu edinmektedir. Anistâs Mârî el-Kermelî’nin bu üç topluluk üzerine yaptığı çalışmaya dayanarak onun hayatı, eserleri ve Irak’taki bu topluluklar üzerine yaptığı araştırma anlayıcı, yorumlayıcı ve eleştirel yaklaşımlarla değerlendirilmektedir. el-Kermelî’nin özellikle el-Meşrik dergisinde Yezîdîler, Abdallar, Sârlîyye, Bâcvân ve Şebeklerle ilgili yayınladığı çalışmaları dikkat çekicidir. Bu çalışmalar, akademik çevreler için referans kaynağı olma özelliğini uzun süre devam ettirmiştir. Anistâs Mârî el-Kermelî, Doğulu Katolik bir ailenin üyesi ve din adamıdır. Hayatı boyunca başta Irak ve Mısır olmak üzere dil, edebiyat, din ve kültür tarihi üzerine yaptığı çalışmalarla çok geniş bir çevre ile temasını sürdürmüştür. Daima, araştırmacılarla yakın ilişkileriyle tanınan, çalışmaları takip edilen ve referans alınan bir kişi olmuştur. Yaptığı çalışmalar, güncelliğini korumakta, halen başvuru kaynağı olarak kullanılmaktadır. Ancak el-Kermelî’nin çalışmalarında bu Sûfî topluluklarla ilgili verilen bilgilerin bir kısmı doğrudan bu topluluklardan elde edilmemiştir. Bu nedenle çalışmaları, ilgili topluluklar hakkında komşu inanç gruplarınca anlatılan, olumsuz anlamlar taşıyan gerçek ve akıl dışı bilgiler içerebilmektedir. Onun bu toplulukların inanç, ibadet ve kültürel hayatına yönelik verdiği bilgilere gönderme yapıldığında bu hususa dikkat edilmelidir. Türkiye’de bu konulara duyulan ilgisizlikten dolayı, onun Sûfî topluluklarla ilgili araştırmalarına pek başvurulmamış ve doğal olarak çalışmalarının bu yönü akademik çevrelerce pek fark edilmemiştir.
Anistâs Mârî el-Kermelî, Irak, Musul, Sârlîyye, Bâcvân, Şebek.
Telif Hakkı (c) 2025 Ümit Kaya https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Bir Romen kaynağında Adakale ve Miskin Baba: Val Cordun, “Adakale’de Bektaşilik (Miskin Baba - “Kirli Evliya”)”
Adakale, küçük boyutuna rağmen tarihi boyunca gezginlerin, imparatorlukların ve maceraperestlerin ilgisini çekmiştir. Ada birçok imparatorluk tarafından yönetilmiş, ancak genel olarak Türklerin yoğun olarak yaşadığı bir yer olarak bilinmiştir. Araştırmacılar, Adakale’nin tarihi, sakinlerinin gelenek ve görenekleri, adanın devletler arasındaki diplomatik müzakerelerdeki rolü veya jeolojik ve coğrafi özellikleri hakkında yazılar yazmışlardır. Daha az bilinen bir husus ise adada Alevi-Bektaşi topluluğunun varlığı ve çeşitli kaynaklarda “adanın koruyucu velisi/azizi” olarak kabul edilen Miskin Baba’nın varlığıdır. Bu yöndeki araştırmalar arasında, Adakale ve Miskin Baba’nın kişiliği üzerine üç çalışma hazırlayan Val Cordun bir istisnadır. Bu çalışmalar, ada 1970’lerde batırılmadan önce, 1967-1972 yılları arasında Romanya Akademisi bünyesindeki bir araştırma grubu tarafından yürütülmüştür. Cordun’un çalışmaları arasında, bu makalede sunduğumuz çalışma, Miskin Baba ile Bektaşilik arasındaki bağlantıyı ortaya koymakta ve Bektaşi topluluğunu adada konumlandırmaktadır. Bu makale, Cordun’un çalışmasının eleştirel bir sunumudur. Bu çalışma iki ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm, adanın önemini, Cordun’un bazı biyografik bilgilerini, makalesini Miskin Baba ile ilgili araştırmalara konumlandırılması ve ekteki çeviriyle ilgili bazı açıklamalar sunan bir giriş niteliğindedir. Cordun’un makalenin yayınlandığı siyasi bağlam veya bazı kaynaklara erişimin imkânsızlığı gibi sebeplere atıfta bulunarak neden bazı kaynakları kullanmayı tercih ettiğini ve bazılarını neden kullanmadığını açıkladık. İkinci bölüm ise Cordun’un makalesinin çevirisini sunmaktadır. Çeviri metnin daha iyi anlaşılabilmesi için Cordun’un kullandığı bazı terimleri veya göndermeleri açıkladık.
Val Cordun, Bektașilik, Miskin Baba, Adakale, Romanya.
Telif Hakkı (c) 2025 Metin Omer https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Hazînî’nin Câmi’u’l-Mürşidîn isimli yazma eseri ve Yesevîlik hakkında verilen bilgiler
Bu çalışma, Hazînî’nin Câmi’u’l-Mürşidîn adlı eserini ve bu eserde yer alan Yesevîlik bölümünü konu edinmektedir. Câmi’u’l-Mürşidîn’in günümüze ulaşan tek yazma nüshası, Berlin Devlet Kütüphanesi’ndeki el yazmaları arasında Ms. orient. Oct. 2847 numarasıyla bulunmaktadır. Eser hakkında daha önce kısa alıntılar ve genel tanıtımlar yapılmış olsa da, bölümleri veya bütünü üzerine ayrıntılı bir çalışma henüz mevcut değildir. Yesevîlik tarikatına mensup olan Hazînî, bağlı bulunduğu bu tarikat hakkında birçok eser kaleme almıştır. Bu eserlerde Yesevîlik hakkında geniş ve ayrıntılı bilgiler sunulmuştur. Eserlerinin bir kısmı yüksek lisans ve doktora tezlerine konu olmuş, bir kısmı da yayımlanmıştır. Câmi’u’l-Mürşidîn dört ana bölümden oluşmaktadır. Dört tarikatın anlatıldığı bölümde hem mensur (düzyazı) hem de manzum (şiirsel) kısımlar yer almaktadır. Bu kısımlarda, adı geçen dört tarikatın şeyhlerinin isimleri zikredilmektedir. Bu tarikatlar; Cehriyye-Yeseviyye, Hâcegân-Nakşibendiyye, Kübreviyye ve Aşkiyye-Sıddîkıyye’dir ve dört bölümde aktarılmaktadır. Bu bölümler içerisinde Cehriyye-Yesevîlik, sayfa sayısı diğerlerinden fazla ve konu olarak da ayrıntılarılıdır. Bu çalışma, eserin Yesevîlik bölümünü ele almakta ve bu bölümde sunulan bilgileri değerlendirmektedir. Eserin giriş kısmında Hazreti Muhammed’e, dört halifeye ve pirlere yönelik mensur ve manzum övgüler bulunmaktadır. Hazînî, şeyhi Şeyh Emîr Mansûr Kaşıktıraş’a da eserinde ayrı bir bölümde yer vermiştir. Ayrıca, Yesevîlik bölümü Türkçeye çevrilerek, metinde sunulmuştur.
Hazînî, Câmi’u’l-Mürşidîn, Ahmed Yesevî, Yesevîlik, Türkistan.
Telif Hakkı (c) 2025 İlhame Gültekin https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Tasavvufî bir kaynak üzerine genel inceleme: Menâkıb-ı Emîr Külâl
Bu makale, Hâcegân silsilesine mensup Seyyid Emîr Külâl Sûhârî’nin (ö. 772 H./1372 M.) menkıbevî ve tarihî yaşamını, kerametlerini, faziletlerini, tasavvufî görüşlerini, evlatlarını ve halifelerini konu edinen Menâkıb-ı Emîr Külâl adlı yazma eseri genel bir incelemeye tabi tutmaktadır. Farsça kaleme alınan eserin yazma, taşbaskı ve matbu nüshaları bulunmaktadır. Tavşanlı Zeytinoğlu Halk Kütüphanesi Zeytinoğlu Koleksiyonu’nda yer alan Menâkıb-ı Emîr Külâl 43 Ze 1099/1 nüshası üzerine daha önce herhangi bir çalışma yapılmamıştır; bu makale söz konusu nüshayı ele almaktadır. Böylece bu özgün nüsha ilk kez bilim dünyasına tanıtılmaktadır. Eserde, Emîr Külâl’in iki önemli mürşidinden söz edilmektedir. Bunlardan ilki, Yeseviyye tarikatına mensup Zengî Ata’nın ikinci halifesi olan Seyyid Ata’dır (ö. 702 H./1302 M.); diğeri ise Emîr Külâl’i terbiye ve irşad eden Hâcegân şeyhi Muhammed Baba Semmâsî’dir (ö. 755 H./1354 M.). Ayrıca Emîr Külâl’in müridi ve Nakşibendiyye tarikatının kurucusu kabul edilen Muhammed b. Muhammed Bahâeddin Nakşibend’e (717/1318–791/1389) dair önemli rivayetlere de yer verilmektedir. Menâkıbnâme’de, Emîr Külâl’in halifeleri arasında özel bir konuma sahip olan ikinci oğlu Emîr Hamza’nın faziletleri ve nasihatleri geniş biçimde aktarılmaktadır. Bunun yanında, Emîr Hamza’nın kızı olan ve eserin müellifi Mevlânâ Şihâbeddîn’in annesi hakkında da bilgiler bulunmaktadır. Eserde tasavvufî kavramlara, seyr ü sülûk süreçlerine, âdâb ve erkâna ilişkin açıklamalar da yer almaktadır. Menâkıb-ı Emîr Külâl, Mâverâünnehir, Horasan ve Türkistan tasavvuf geleneğinin Anadolu’ya uzanan manevî hattını takip etmek açısından hayati öneme sahip bir kaynak niteliği taşımaktadır.
Emîr Külâl, Menâkıb-ı Emîr Külâl, Nakşibendiyye, Seyyid Ata, Muhammed Baba Semmâsî.
Telif Hakkı (c) 2025 Nasib Göyüşov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Kaygusuz Abdal’ın irfân anlayışı ve Dolab-Nâme’de irfanı ‘ses’ üzerinden yansıtan düşünceler
14. yüzyılda yaşamış olan Kaygusuz Abdal, Anadolu abdallık geleneği ve Horasan-Türkistan-Anadolu temelli irfan geleneğinin en önemli temsilcilerinden biridir. Elmalı’daki Abdal Musa dergâhında kırk yıl hizmette bulunduktan sonra Mısır’da bir tekke kurmuş olan Kaygusuz Abdal, çok sayıda edebi eser kaleme almıştır. Bu çalışmada, Kaygusuz Abdal’ın irfan anlayışına dair eserlerine yansıyan başlıca kavram ve kuramlar ele alınmakta, bu fikirlerin Dolâbnâme kasidesindeki yansımaları incelenmektedir. Kaygusuz Abdal’ın Âsi Nehri üzerindeki “Dolab-ı Muhammedi” olarak bilinen su dolabına suali ve dolabın yanıtını içeren Dolâbnâme kasidesi, devir nazariyesi ve vahdet anlatısını içermekle birlikte bu çalışmada, varlığı ‘ses’ üzerinden açıklayan İlâhi Güzellik ve Bezm-i Elest gibi kuramlarla ilişkili bir irfan anlayışı içinde yorumlanmıştır. Çalışma, tarihsel ve yorumsamacı yaklaşımlara dayalı olarak yürütülmüş, veriler “literatür taraması” yoluyla toplanmıştır. Kaygusuz Abdal’ın eserlerinden birincil veri kaynağı olarak yararlanılmakla birlikte, çalışmanın “örneklemi”ni O’nun Dolâbnâme adlı kasidesi oluşturmaktadır. Veriler, irfan fikrini ‘ses’ üzerinden açıklayan kuramlar çerçevesinde yorumlanmıştır. Neticede Dolabnâme’de Farsça edebi kaynaklar, Kur’an ayetleri ve peygamberlere yapılan atıfların yer aldığı; ‘ses’in varlığa işaret edecek bir bağlamda kullanıldığı ve dolabın da tıpkı bir ‘enstrüman’ gibi ‘ses’ vererek varlığın hakikatine yönelişi üzerinden Kaygusuz’un irfan anlayışını yansıttığı tespit edilmiştir.
Kaygusuz Abdal, İrfan, Dolabnâme, Devriyye, Horasan-Anadolu İrfanı.
Telif Hakkı (c) 2025 Ezgi Tekin https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Tarih-i Hamidi’ye göre Doğu Türkistan’da tarikatlar, hocalar ve türbeler
Bu makalede Molla Musa Sayrami’nin “Tarih-i Hamidi” adlı kitabına yansıyan tarikatlar, hocalar ve türbeler değerlendirilmiştir. Molla Musa Sayrami, Tarih-i Hamidi isimli eserini 1908 yılında Sultan Abdülhamid Han’a ithafen yazmıştır. Molla Musa Sayramı, kendi soyu, Sayram ve Doğu Türkistan tarihini ele aldığı eserinde şah, emir ve hoca soyu olmak üzere üç sınıfı anlatmaktadır. Eser, Doğu Türkistan tarihi hakkında özellikle tarikatlar ve şeyhlerle ilgili önemli bilgiler içermektedir. 10. yüzyılda İslamiyet’i kabul eden Doğu Türkistan Türkleri İslamlaşma süreciyle birlikte dâhil oldukları tasavvufi düşünce sistemi bağlamında Yeseviye, Kadiriye, Kübreviye ve Nakşibendiye gibi tarikat ve bunların çeşitli kollarıyla karşılaşmışlardır. 14. yüzyıldan itibaren Doğu Türkistan’a yayılmaya başlayan bu tarikatlardan özellikle Nakşibendiye tarikatı ve bu tarikatın pir ve şeyhlerinin Uygur Müslümanlarının manevi hayatı üzerindeki etki ve nüfuzları çok büyük ve derin olmuştur. Soylarını Hz. Peygamber Efendimiz ya da Hz. Ali’ye bağlayarak kendilerini “seyit” ya da “hace / hoca” kabul ettirmiş olan bu pir ve şeyhler 16. yüzyılda Doğu Türkistan’a gelerek önce dinsel otoriteyi ele almış, sonra politik alana da müdahale ederek iktidar sahibi olmuşlardır. Doğu Türkistan Türkleri bu seyit ve hocaları sadece hayattayken değil, vefatlarından sonra da derin saygı ve bağlılık göstermiş, mezar / türbelerini sosyal yaşamlarının merkezine koymuşlardır. Bu türbeler kişilerin sığınma / korunma, arınma, şifa, tedavi, teselli, iletişim ve eğlence gibi gündelik hayatın ihtiyaçlarını karşılayan mekân ve merkezler haline getirilmiştir.
Molla Musa Sayrami, Tarih-i Hamidi, Doğu Türkistan, Tarikat, Hocalar, Türbe.
Telif Hakkı (c) 2025 Alimcan İnayet https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Prizren İttifakı’nın çift karakteri: Osmanlı sadakati ile millî uyanış arasında Arnavut millî hareketi (1878-1881)
Bu makale, 1878-1881 yılları arasında faaliyet gösteren Prizren İttifakı’nı, Arnavut millî hareketinin “çift karakterli” yapısı bağlamında yeniden ele almayı amaçlamaktadır. Çalışma, Arnavut milliyetçiliğinin erken dönem evresini temsil eden bu İttifakın, başlangıçta Osmanlı toprak bütünlüğünü savunan İslamî bir karaktere sahipken zamanla yerel özerklik talepleri ve millî bilincin oluşumuna katkıda bulunan bir harekete dönüştüğünü öne sürmektedir. Böylece Prizren İttifakı hem Osmanlı’ya bağlılık hem de millî uyanış arasında salınan çift yönlü bir karakter sergilemiştir. Analiz, Skender Rizaj (Skender Rizay) (1978) ve Iljaz Rexha (İlyaz Reca) (1978) tarafından yayımlanan Osmanlı arşiv belgelerine, dönemin İngiliz diplomatik yazışmalarına, dönemin Arnavut aydınlarının kaleme aldığı hatırat eserleri ve ikincil literatüre dayanmaktadır. Bu çerçevede İttifakın hem merkeziyetçi Osmanlı yönetimiyle hem de Büyük Güçlerin müdahaleleriyle yaşadığı gerilimleri ayrıntılı şekilde ortaya koymaktadır. Bunun yanı sıra makale, Prizren İttifakı’nın milliyetçi bir karaktere sahip dönüşme sürecinde Bektaşi tarikatının oynadığı rolü vurgulamakta ve Osmanlı sonrası tarih yazımında İttifakı’nın nasıl ideolojik olarak yorumlandığını tartışmaktadır. Prizren İttifakı ve daha sonra gelişen olayların bir bütün halinde değerlendirilmesi, İttifak etrafında bir araya gelen çevrenin dönemsel faaliyetlerini sağlıklı değerlendirme imkânı verecektir. Aksi hâlde, İttifak’ın faaliyetlerinin ve üyelerinin dönem veya parçalar hâlinde ele alınması farklı sonuçlar doğurmakta ve tartışmalara yol açmaktadır. Sonuç olarak, Prizren İttifakı, Arnavut siyasi bilincinin oluşumunda hem İslamî sadakatin hem de millî taleplerin iç içe geçtiği bir geçiş dönemi örneği olarak değerlendirilmektedir.
Prizren İttifakı, Arnavut milliyetçiliği, Osmanlı Devleti, Bektaşilik.
Telif Hakkı (c) 2025 Merjeme Gashi https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Dini misyondan etnik yayılmacılığa Süryaniler: Politikanın gölgesinde bölünmeler ve etnisitenin inşası
Bu makale, dini misyon geleneğine sahip olan Süryanilerin etnik yayılmacılığa doğru olan kimlik dönüşümünü incelemektedir. Konu, Süryani Kadimlerle sınırlı tutulmuştur. Dini orijini esas alan Süryanilerin hangi faktörlerle etnisite inşasına doğru bir yönelim sergilediklerini ve söz konusu yönelimin geçmişe uzanan sosyo-politik gayelerle uyum gösterip göstermediğini ortaya koymak amaçlanmıştır. Amaç doğrultusunda tarihsel arka plana odaklanan betimleyici ve yorumlayıcı bir yaklaşım tercih edilmiştir. Tarihsel arka plan ele alınırken kritik dönemler dikkate alınmıştır. Birincisi, Kilise’nin kuruluşundan 4. yüzyıla kadar olan süreçtir. İkincisi 4. yüzyılda ortaya çıkıp etkisi uzun süre devam eden kristolojik tartışmalar dönemidir. Ek olarak İslam fetihleri, Abbasi, Selçuklu ve Osmanlı dönemleri de göz önünde bulundurulmuştur. Son olarak 19. yüzyıldan itibaren doğudaki Hıristiyanlar arasında yürütülen Protestanlaştırma hareketine ve bunun etkilerine yer verilmiştir. Belirtilenler çerçevesinde makalede, Süryanilerin etnisite inşasına yöneldikleri, dini orijin yerine etnisite ortaklığını öne çıkarmaya başladıkları sonucuna ulaşılmıştır. Bunda etkili olan iki temel sebep tespit edilmiştir: Birincisi, Protestanlaştırma hareketinin desteklediği Âsurîlik söylemidir. İkincisi, ekümeniklik ile ilgili girişimlerdir. Ekümenik hedefler Süryani Kadimlerin etnik kimliğe yönelmelerini mümkün kılmış, hatta desteklemiştir. Bu bağlamda makalede, Süryani Kadimlerin etnisite inşasına yönelmelerinin sadece kendi tercihlerine bağlı olarak ortaya çıkmadığı, bunun tarihsel arka plandan, aynı zamanda politik ve dini stratejilerden bağımsız olmadığı tespit edilmiştir. Üstelik söz konusu etnik yönelimin Roma’nın geçmişte elde etmeye çalıştığı sosyo-politik ve dinsel birliği kurma hedefiyle uyumlu olduğu görülmüştür.
Süryanilik, Âsurîlik, Protestanlık, Modernleşme, Etnisite.
Telif Hakkı (c) 2025 Halit Yeşilmen https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
İnsan âlem ilişkisi bağlamında Seyyid Harun Veli
Bu çalışma, Seyyid Harun Veli’nin insan-âlem ilişkisine dair anlayışını, 14. yüzyılın başlarında Horasan’dan Anadolu’ya göç ederek Seydişehir’i kurma sürecini merkeze alarak incelemektedir. Analizin temel kaynağı, Seyyid Harun’un dokuzuncu göbekten torunu Abdulkerim bin Şeyh Musa tarafından 1554 yılında yazılan Makalât-ı Seyyid Harun Veli adlı menakıbnamedir. Makale, Makalât’ta sunulan insan-âlem tasavvurunun ikili bir yapıya sahip olduğunu savunur. Bir yanda, dünyevi iktidarı reddedip ilahi bir emirle yola çıkan Seyyid Harun’un, terk edilmiş bir antik kentin (Vervelid) kalıntıları üzerine yeni bir şehir inşa ederek dünyayı imar etme eylemi yer alır. Bu durum, dünyadan tamamen el etek çekmek yerine, ahiret için dünyayı bir faaliyet alanı olarak gören aktif bir züht anlayışını yansıtır. Diğer yanda ise, Makalât’ın son bölümünde detaylandırılan ve “dört kapı kırk makam” öğretisine dayanan tasavvufi yaratılış ve kâinat anlayışı bulunur. Seyyid Harun’un bir derviş olarak şehir kurması, Anadolu ve Balkanlar’da benzeri olmayan bir durumdur. Sonuç olarak çalışma, Seyyid Harun’un eylemlerinin, manevi hedef ile dünyevi çabayı birleştiren, coğrafyayı ve toplumu ruhen canlandıran bütüncül bir dünya görüşünün örneğini sunduğunu ortaya koymaktadır. Yeni bir bilme biçiminin kapılarını aralayıp, sahip olduğumuz bilme biçimlerine alternatif olarak âlemle kurduğumuz ilişkiyi gözden geçirmemizi sağlayacak bir bilgi üretmektedir.
Seyyid Harun Veli, Makalat, Seydişehir, İnsan-ı Kâmil, Âlem, Göç.
Telif Hakkı (c) 2025 İbrahim Keş https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Âmir-Ârif ilişkisi: Emir Timur-Yesevîlik örneği
Emir Timur’u anlamak Türkistan, Deşt-i Kıpçak, Doğu Avrupa, Rusya, Kafkasya, İran, Hindistan, Irak, Suriye, Mısır, Türkiye’yi kısaca dünya tarihini anlamaktır. Türk devlet geleneğini, iktidar kaynaklarını, devlet-din ilişkilerini, din-siyaset ilişkilerini, İslami gelenek ve Bozkır töresinin ilişkilerini, kavramaktır. Emir Timur’un tasavvufi zümrelerle münasebetleri, İslam medeniyet dairesinde, biraz daha özelde söylersek Türkistan’da ve Türklerde devlet-din ilişkilerinin niceliği ve niteliği konusuna da ışık tutacaktır. Bu maksada matuf bakıldığında Timur’un Yesevîlik ve Yesevilerle ilişkilerinde söz konusu tasavvufi anlayış ve zümrenin Türk dünyasındaki yaygınlığı ve saygınlığı da etkili olmuştur denebilir. Yeseviler o zaman hem Türkistan’da (Orta Asya), hem Deşt-i Kıpçak’ta (Avrasya’da) hem de Anadolu’da faal idiler. Türk dünyasını bağlayan, ona ortak ruh veren önemli unsurlardan biri olma rolünü taşıyorlardı. Türk dünyasının liderliğine oynayan bir siyasi şahsiyet olan Emir Timur’un bu unsur ile hem diyaneten hem de siyaseten ilişki kurması gayet doğaldır. Makalemizde dönemin ana kaynakları ve araştırmaları bilimsel tarih metoduyla, nitel olarak inceledik. Elde ettiğimiz verileri tarafsız bir duruşla tenkit ve terkip aşamalarından geçirdik. Ulaştığımız sonuçları ortaya koyduk.
Emir Timur, Yesevî Tarikatı, Tasavvuf, Türkistan, Deşt-i Kıpçak.
Telif Hakkı (c) 2025 Seyfettin Erşahin https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Bağımsız Arnavutluk’ta Bektaşi kongreleri
Bu çalışma, Bektaşi Kongreleri’ni konu edinmektedir. Bektaşi Kongreleri’nin ilki 1922 yılında en son yapılan Sekizinci Bektaşi Kongresi ise 2005 yılında gerçekleştirilmiştir. Birinci Bektaşi Kongresi’nden günümüze kadar yapılan sekiz kongre hakkında bilgi verilmiştir. Bektaşi Kongreleri, Ahmet Zogu’nun krallığı, Komünizm ve Demokrasi sonrasında gerçekleşmiş ve her kongre döneminin şartları hakkında bilgi vermektedir. Bektaşi Kongreleri, ilk madde olarak Arnavutluk’un bağımsızlığı ve Arnavut milliyetçiliği esasında şekillenmiştir. Bektaşi Kongreleri, bağımsız Arnavutluk ve Arnavutların birliğini destekleyen bir yapı ve programa sahiptir. Birçok Bektaşi siyasi ve aydını, Arnavutluk bağımsızlık hareketi içerisinde yer almış ve Arnavut milliyetçiliğinin öncüleri olmuştur. II. Mahmut tarafından Bektaşi tekkelerinin kapatılması, takibata uğrayan Bektaşi derviş ve babalarının himaye edilmesiyle başlayan süreç, Arnavutluk’u Bektaşiliğin merkezi hâline getirmiştir. Bağımsız Arnavutluk Devleti’nin kuruluşu, Osmanlı Devleti’nin yıkılışı ve Türkiye Cumhuniyeti’nin kuruluşu ardından Arnavutluk Bektaşileri yeni bir yapılanmaya giderek Dünya Bektaşi Merkezi’ni kurmuştur. Arnavutların yaşadığı topraklar Osmanlı sınırları dışına çıkmış ve kısa bir süre içerisinde Arnavutların yaşadığı toparkları işgal eden Yunanlılar, Bektaşilere eziyet etmişlerdir. Arnavutluk Devleti çok zor ve karışık şartlarda 1912’te kurulduktan sonra Bektaşiler daha rahat bir ortam bulmuş ve kendi tarikatlarını organize etmek için çeşitli kongreler düzenlemiştir. Bu araştırma, Bektaşi Kongreleri merkezinde Arnavutluk’taki Bektaşi tarikatının son iki yüzyıldaki tarihsel mücadelelerini, gelişimini ve günümüze kadar olan süreçteki durumu kapsamaktadır.
Arnavutluk, Bektaşilik, Bektaşi Kongreleri, Dünya Bektaşi Merkezi.
Telif Hakkı (c) 2025 Luan Afmataj https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Nasreddin el-Hanefi bin Emir Muzaffer el-Buharî’nin Tuhfetü’z-Zâirîn isimli eserinin taşbaskı nüshası üzerine
Bu çalışma, Nasreddin el-Hanefi bin Emir Muzaffer el-Buharî’nin Tuhfetü’z-Zâirîn isimli eserinin taşbaskı nüshasının özelliklerini konu almaktadır. Tuhfetü’z-Zâirîn 1318/1906 yılında tamamlanmış ve 1328/1910 yılında Buhara’da taşbaskı olarak yayınlanmıştır. Tuhfetü’z-Zâirîn’in yazma nüshası Özbekistan Bilimler Akademisi Ebu Reyhan Biruni Şarkiyat Araştırmaları Enstitüsü’nde bulunmaktadır. Bu çalışmada Nasreddin el-Hanefi bin Emir Muzaffer el-Buharî ve eseri Tuhfetü’z-Zâirîn hakkında bilgi verilmiş ve literatürdeki eksik ve yanlış bilgilere işaret edilerek ikmal edilmiştir. Eser, Buhara’da bulunan ziyaret yeri ve kabirleri ele almaktadır. Buhara’da bulunan âlim, şeyh, cami, mescit, tekke ve hankahlara yer vermektedir. Tuhfetü’z-Zâirîn, Buhara tarihi, kültürü ve mimari mekânları açısından önemli bir kaynak değeri taşımaktadır. Eser hakkında kısa da olsa kütüphane kataloglarında bilgiye rastlanmaktadır. Bu kaynakların bir kısmı eksik ve yanlıştır. Tuhfetüz’z-Zâirîn hakkında müstakil bir çalışma yapılmamıştır. Ancak eserden yararlanan kaynaklar bulunmaktadır. Buhara’daki ziyaret yerlerinin isimleri verilmeden önce ziyaret adabı ve ziyarette yerine getirilecekler anlatılmaktadır. Özellikle ziyaretlerde okunacak dua ve sureler verilmektedir. Tarikatlar, Nakşibendiyye, Kübreviyye, Kadiriyye, Sühreverdiyye, Çiştiyye, Yeseviyye ve zikir konusu, Nakşibendiyye merkezinde izah edilmektedir. Zikri cehri ve gerekçeleri ve diğer tarikatların zikir uygulamalarına yer verilmektedir. Yeseviye’den Ahmed Yesevi’nin halifesi Seyyid Ata’ya da değinilmektedir.
Nasreddin el-Hanefi, Tuhfetü’z-Zâirîn, Buhara, Tarih-i Mollazade.
Telif Hakkı (c) 2025 Zaxidova Saxovat Abduqodirovna https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Arnavut Bektaşilerinin hazırladıkları Arnavutça kitaplar (19. yüzyıl - 2024)
Bu makalenin başlıca amacı 19. yüzyıldan günümüze (2024’e) kadar Bektaşilikle ilgili Arnavutça olarak hazırlanmış kitapların künyelerini sunmaktır. Bibliyografyaya dahil edilmiş kitaplar ekseriyetle Bektaşiler tarafından hazırlanmış ya da yayımlanmış eserlerdir. Fakat konu hakkında önemli olarak görüldüğünde Bektaşiler tarafından hazırlanmamış bazı eserler de listeye eklenmiştir. Kitapların künyeleri dışında makalede Bektaşiler arasında Arnavutça kitap üretiminin şartları ve geçirdiği evreler hakkında bir değerlendirme yapılmıştır. Arnavutça kitapların ortaya çıkmaya başlaması Arnavutçaya dayalı yazınsal sürecin olgunlaşmasının neticesi olarak görülebilir. Ayrıca, kitaplar daha kısa metinlerin sentezini yapan eserler değerlendirilebilir. Fakat Bektaşi düşüncesini yönlendirmeyi amaçlayan kaynaklar olan Arnavutça kitapların ortaya çıkması daha 19. yüzyıldan yani ilk dönemden itibaren görülür. Bununla beraber Arnavut Bektaşilerinin Arnavutça yazılı kültür kapsamında fikir ve düşünce hayatının nabzı –özellikle 20. yüzyılın ilk yarısında– önemli ölçüde dergilerde atmıştır. Arnavutça kitapların üretildiği yerler birçok defa Arnavutluk ya da Arnavut bölgelerinin dışındaki şehirlerde yapılmıştır. Diğer yandan, 1990’lı yıllarından itibaren kitap üretimini kolaylaştıran imkanların da sayesinde Arnavutça kitapların yayımlandığı en önemli merkez Arnavutluk olmuştur.
Arnavutça Bektaşi Edebiyatı, Arnavutça Bektaşi Kitapları, Kitap Üretimi, Matbu Kitaplar, Yazma Eserler.
Telif Hakkı (c) 2025 Fatos Dibra https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Prizren’de meslek erbabı Demirci topluluğu ve Demirci topluluğunun kutladığı iki sancak merasimi
Bu makale, Kosova Prizren şehrinde Demirciler tarafından muhafaza edilen sancakları konu edinmektedir. Prizren’deki Demircilerin tarihi ve sancakları hakkında ilk defa ayrıntılı bir çalışma yapılmıştır. Doğal olarak bu çalışmanın kapsamı, Prizren Demircileri ve sancaklarıdır. Yazarın Demirci topluluğu üyesi olması nedeniyle bu konudaki verileri görüşme, gözlem ve sözlü tarih araştırmalarına dayanmaktadır. Demirciler, Prizren’e bağlı Terzi Mahalle’de oturmakta ve iki sancak bu mahallede korunmaktadır. Bu sancaklardan birisi topluluğa Selçuklu Devleti tarafından Konya’da verilmiş ve sancakta verilen yılın tarihi 1227 olarak yazılmıştır. Bu sancak, Demircilere savaşta Türklere yardım ettikleri için Konya’da verilmiştir. Diğeri ise aynı günde Hz. Davud’un türbedarından alınmış ve bu sancakla Demirciler Piri olan Hz. Davud anılmaktadır. Büyük sancağın günü 22-24 Mayıs’tır. Bayrak/Sancak Günü bu tarihe en yakın Cumartesi günü kutlanmakta ve Hedernebi ismiyle anılmaktadır. Sancak, Lez köydeki Ömer Baba türbesine götürülmekte ve burada bir gece kalmaktadır. Demirciler Günü, küçük sancak ile kutlanmakta ve Pirin Günü olarak adlandırılmaktadır. Kosova ve çevresindeki zanaatkârların bir kısmı, Rom, Demirci, Gurbet gibi isimlerle bilinmekle birlikte Demirci topluluğu kendi içerisinde ayrı bir topluluktur. Demirciler, Halep’ten tüccar olarak Prizren ve diğer bölgelere yerleştikleri için Halepli şeklinde de anılmıştır. Demirciler veya Haleplilerin söylencelerinde aktardıkları bu eserlerden ilki, Prizren’e bağlı Gora’da yer alan çok eski bir camidir.
Demirciler, Konya, Hedernebi/Sancak günü, Ömer Baba, Demirciler Piri Hz. Davud.
Telif Hakkı (c) 2025 Selahetin Kruezi https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Rumkale Çepnileri ve Mamo Dede’nin Dede Garkın Ocağı süreğine adanmış hayatı
Bu araştırma, Dede Garkın Ocağından Mamo Dede’nin (Mehmet Kocakça) hayatını ve faaliyetlerini konu almaktadır. Mamo Dede, Gaziantep Rumkale çevresindeki Dede Garkın Ocağına bağlı Çepnilerin Dedeliğini yapmıştır. Mamo Dede, son yüzyılda meydana gelen sınırların yeniden belirlenmesi, göç, kentleşme, eğitim, tarım arazilerinin işlenmesindeki teknolojinin gelişmesi ve gelir düzeyinin yükselmesi vb. gelişmelerin olduğu dönemde Dedelik yapmıştır. Rumkale bölgesinde yaşayan Çepni toplulukları, Dede Garkın mürşit ocağı talip topluluğu ailelerden oluşmaktadır. 20. yüzyılın sonunda yöredeki köylerde Dedelik göreviyle birlikte her türlü dini ve sosyokültürel organizasyonlara önderlik ederek ömrünü bu yolda tamamlayan Mamo Dede; karizmatik kişiliği ve bu yola adanmışlığı ile dikkat çeken bir şahsiyet olmuştur. Mamo Dede’nin yaşadığı dönem ve sonrasındaki inanç-müzik uygulamalarına odaklanılan bu çalışmada, Onun Dede Garkın Ocağı süreğine ve Çepni talip toplumuna katkıları ele alınmaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinin kullanıldığı araştırma çalışması için Mamo Dede’nin Yavuzeli ilçesi ve Rumkale arasında yaşadığı Çepni yerleşkeleri ve Düztepe Mahallesine gidilerek incelemeler yapılmış, âyin ve zikirlere katılınmış, sözlü tarih araştırması için kaynak kişilerle görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Mamo Dede dönemi ve sonrasında toplumun yaşadığı süreç, müziğin eşlik ettiği sosyal ve kültürel uygulamalar bağlamında mukayese edilerek aralarındaki benzerlik, değişim ve dönüşümler ortaya konulmuştur.
Rumkale, Çepni, Dede Garkın Ocağı, Mamo Dede, Müzik.
Telif Hakkı (c) 2025 Erhan Akman https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Edebî metnin sinerjetik yapısı: Nizâmî Gencevî’nin İskendernâme’sinde Hz. Hızır
Bu makale, Nizâmî Gencevî’nin “İskendernâme” mesnevisinde yer alan Hz. Hızır’ı sinerjetik bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın amacı, Hızır’ın mitolojik statüsünün ve işlevlerinin edebî metin bağlamındaki yerini belirlemek, mitolojik imgelerin metin içindeki dağılımını ve karmaşık sistemdeki rollerini analiz etmektir. Çalışmada, sinerjinin doğrusal olmayan açıklık ve bağlılık ilkeleri temel alınarak edebî metin incelenmiştir. Yöntem olarak disiplinler arası bir yaklaşım benimsenmiş; mitolojik unsurların edebî metinlerdeki işlevlerini anlamak için edebiyat bilimi, mitoloji ve sinerjetik teorilerin kesişiminden yararlanılmıştır. Hızır’ın ölümsüzlük suyu ile ilişkisi, yol göstericilik fonksiyonu ve mitolojik statüsü, “İskendernâme”nin çeşitli bölümleri üzerinden analiz edilmiştir. Bulgular, Hızır’ın “İskendernâme”de geçici bir unsur olmayıp, metnin felsefi ve estetik yapısının ayrılmaz bir parçası olduğunu göstermektedir. Hızır’ın bilgelik, rehberlik ve yenilenme gibi mitolojik özelliklerinin, metindeki diğer mitolojik unsurlarla etkileşim içinde olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca, Hızır’ın doğası gereği doğrusal olmayan bir yapıya sahip olduğu, metnin disiplinler arası analizle daha kapsamlı bir şekilde anlaşılmasını sağladığı belirlenmiştir. Sonuç olarak, bu çalışma, mitolojik unsurların edebî metinlerde disiplinler arası yöntemlerle incelenmesinin, metnin hem estetik hem de kültürel derinliklerini anlamaya önemli katkılar sunduğunu ortaya koymaktadır.
Nizâmî Gencevî, İskendernâme, Hızır, Sinerjetik Analiz, Mitolojik İmgeler.
Telif Hakkı (c) 2025 Pervane İsayeva (Bekirkızı) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ahmed Hameyar, Sultan Cüneyd-i Safevî’nin İbn Şemmâ’ Halebî’ye Yazdığı Mektup
Bu çeviri, Şeyh Cüneyd’in Haleb’te kaldığı dönemde Şemseddin İbn Şemmâ’a yazdığı mektuptan oluşmaktadır. Mektup, Sıbt İbn el-Acemî’nin Künûzu’z-Zeheb fi Târîhi Haleb adlı eserinde yer almaktadır. Şeyh Cüneyd, Şeyh Muhammed bin İdris Erdebîlî’nin kız kardeşiyle evlenmiş ve anlaşmazlık nedeniyle boşanmıştır. Sıbt İbn el-‘Acemî, Şeyh Cüneyd’in Haleb’te kaldığı dönemde onun faaliyetlerine şahit olmuştur. Gördüğü bütün hadiseleri ayrıntılarıyla Künûzu’z-Zeheb isimli eserinde kaydetmiştir. Şeyh Cüneyd’in Haleb ve çevresinde kaldığı dönemi izah eden bu mektup, faaliyetlerinin içeriğinin nasıl görüldüğü hakkında ipucu sunmaktadır. Mektubun içeriğine göre Şemseddin İbn Şemmâ’, Muşa’şaî olarak itham edilmiş ve Şeyh Cüneyd’in de Muşa’şaîlerle ilişkisi sorgulanmıştır.
Şeyh Cüneyd, İbn Şemmâ’, Künûz ez-Zeheb fi Tarihi Haleb.
Telif Hakkı (c) 2025 Muhriddin Mamadaminov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Andreas Karkavitsas, Tesalya Manzaraları Bektaşilerin Tekkesi
Bu çeviri, Andreas Karkavitsas’ın Durbali tekkesi konulu Yunanca yazısının çevirisinden oluşmaktadır. Andreas Karkavitsas, Rumeli’de birçok yerleşim yerinde geziler yaparak köylerin yaşamları, gelenekleri ve efsaneleri hakkında bilgi toplayarak derlemiştir. Andreas Karkavitsas, Estia gazetesinin kısa hikâye yarışması ilanından sonra folklorik derleme ve malzeme toplamak üzere geziye çıkmış ve gezilerden birisini de Durbali tekkesine yapmıştır. Durbali tekkesine tekkenin idari işlerinden sorumlu kişi aracılığı ve yoldaşlığıyla birlikte seyahat etmiştir. Tekkede geçirdiği vakit içerisinde tekkenin şeyhi ve dervişleriyle görüşmüştür. Bektaşi tekkesinde kaldığı zaman zarfında gündelik işleyişe dair gözlemleri ve görüşmelerini yazısında aktarmıştır. Tekkenin fiziksel olduğu gibi manevi özellikleri hakkında da yazısında bilgi vermiştir. Eserlerinde kullandığı dil, konuşma dili olmakla birlikte eski ve ağdalıdır. Andreas Karkavitsas, kısa hikâye ve romanlarında folklorik malzemeleri eserlerinde kullanmıştır. Modern Yunan edebiyatının öncülerinden kabul edilmesine neden de onun kırsaldan elde ettiği verileri eserlerinde kullanmış olmasıdır.
Telif Hakkı (c) 2025 Selahattin Kesit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Muhît Tabâtabâî, Derviş Postundan Saltanat Tahtına
Muhît Tabâtabâî’nin “Ez-Taht-i Post-i Dervişi ta Taht-i Şehriyari” (Derviş Postundan Saltanat Tahtına) adlı çalışması, İran tarihindeki sosyokültürel ve siyasi dönüşümleri kapsamlı bir şekilde ele alan önemli bir kaynaktır. Hicrî 1345/ Milâdî 1966 yılında Salname-i Vahid dergisinin 31, 33 ve 34. sayılarında yayımlanan bu çalışma, Sâsânî ve Safevi dönemleri arasında tarihsel süreklilikler ve kırılmaları karşılaştırmalı bir perspektifle inceleyerek Safevilerin Kürt kökenlerine ilişkin tartışmalara odaklanmaktadır. Şeyh Safiyüddin’in, Kürt aşiretleri ve bölgesel topluluklarla olan ilişkileri, Safevi hareketinin kökenlerine dair tarihsel belgeler ışığında incelenmiştir. Özellikle Erdebil merkezli dini ve siyasi faaliyetlerin İran’daki sosyokültürel yapıları nasıl etkilediği araştırılmaktadır. Çalışma Safevi hanedanının Şiiliğe geçiş sürecini, bu süreçte tarikat yapısının etkilerini ve Osmanlı-Safevi çatışmalarının ideolojik, sosyal ve askeri boyutlarını derinlemesine analiz etmektedir. Tabâtabâî, İran tarihinde Safeviler aracılığıyla oluşan yeni bir siyasal kimliğin ortaya çıkışını tartışırken, Safevilerin mirasının bölgesel ve küresel boyutlarını kapsamlı bir şekilde ortaya koymaktadır.
İran Tarihi, Safeviler, Şiilik, Şeyh Safiyüddin Erdebilî.
Telif Hakkı (c) 2025 Farbod Mazlumi https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Vatan Özgül, Damga mı, Tamga mı, Tümce mi?
Vatan Özgül’ün kaleme aldığı ve 2023 yılında yayınlanan “Damga mı, Tamga mı, Tümce mi? (Boy Damgaları Listesini Farklı Bir Gözle Okuma Önerisi)” adlı eserde, Oğuz Boyları Damgaları listesinin aslında sanıldığından çok daha farklı bir bağlama işaret edildiği ortaya konulmaktadır. Reşideddin Fazlullah’ın eserinde yer alan ve Oğuz Boyları Damgaları olduğu zannedilen işaretlerin, aslında bizzat Ön Türkçe/Gök Türkçe tamgalar olduğuna yönelik keşf ortaya konulmaktadır. Olası istinsahlar sürecinde yahut zaten müellifin ve/veya müstensihlerin tamga yazısına aşina olamamasından kaynaklı olarak söz konusu tamgaların kısmen bozulmuş olduğu ve o listede, yukarıdan aşağıya bir cümle-motto yazılı olduğu ortaya konmakta ve ilgili okuma önerisi sunulmaktadır.
Oğuz Boy Damgaları, Gök Türk Yazısı, Tamga Yazısı, Reşideddin Fazlullah.
Telif Hakkı (c) 2025 Medine Ülker https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Muhammed Sâdık Şihâbî Sa’dî Kâdirî’nin Menâkıb-ı Gavsiyye isimli eserinin Çağatayca çevirisi üzerine bir değerlendirme
Bu çalışma, XVIII. yüzyılda Türkistan’da Farsça kaleme alınan XIX. yüzyılda Molla Yusuf isimli bir şahıs tarafından Çağatayca’ya tercüme edilen Abdülkâdir Geylânî Menâkıbını konu edinmektedir. Çalışmanın kaynağı, Molla Yusuf b. Molla Rahman/Rahim’ın istinsah edip çevirisini yaptığı Muhammed Sâdık Şihâbî Sa’dî Kâdirî,’nin Menâkıb-ı Gavsiyye isimli eseridir ve çalışmanın kapsamı da bu eserle sınırlıdır. Prof. Dr. Abdullah Gündoğdu şahsi koleksiyondaki nüsha, çalışmada esas alınmıştır. Menâkıb-ı Gavsiyye, Muhammed Sâdık Şihâbî Sa’dî Kâdirî tarafından Farsça yazılan eserin tercümesidir. Abdülkâdir Geylânî, ilmi, vaazları, soyu ve faaliyetlerinin çok geniş bir coğrafyaya yayılmasıyla birlikte özellikle menâkıbı, Türkistan’da da yazılmış veya çevirileri yapılmıştır. Abdülkâdir Geylânî Menâkıbnamesinin sayısının fazla ve yaygın oluşu dikkate alındığında Kâdirîlk’in Türkistan’da etkili olduğu anlaşılmaktadır. Yaklaşık elli kola ayrılan Kâdirîlik, Hindistan, Türkistan, Anadolu ve Balkanlar Afrika, Ortadoğu, Asya’nın tamamı, Avrupa, Amerika, Avustralya: her yerde etkin ve yaygın olmak üzere hala varlığını sürdürmektedir. Türkistan’da yayılan Kâdirî kollarının silsileleri Abdürrezzâk Geylânî’ye dayanmaktadır. Abdürrezzâk Geylânî’nin XII. ve XIII. yüzyıllarda yaşadığı (v. 1207) göz önüne alındığında Kâdirîlik’in erken tarihlerde Türkistan’a ulaştığı ve mevcudiyetini uzun yıllar devam ettirdiği anlaşılmaktadır. Molla Yusuf’un çevirisini yaptığı Menâkıb-ı Gavsiyye, Kâdirî Tarikatının XVIII. ve XIX yüzyılda Türkistan’da faaliyetini, varlığını koruyup sürdürdüğü ve günümüze kadar da ulaştığına işaret etmektedir.
Tasavvuf, Türkistan, Kâdirîlik, Menâkıb-ı Gavsiyye, Muhammed Sâdık Şihâbî Sa’dî Kâdirî.
Telif Hakkı (c) 2024 Muhammed Raşit Çırak & Abdullah Gündoğdu https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Bu çeviri, Ahmed Serdar’ın Şura dergisinde Ahmed Yesevi, tekkesi, Tay Kazan ve türbede bulunan yazıları konu alan makalesinden oluşmaktadır. Ahmed Yesevi türbesi, Emir Timur tarafından yaptırılmış ve yazılar da yine bu dönemden kalmıştır. Yazılar ayet, hadis, tarih ve mimarların isimlerini içermektedir. Bu yazıları, Türkistan kadısı Lütfullah Hoca Atahocakaziyev litoğraf olarak kopyalayıp Kazan İmparatorluk Üniversitesi üyesi ve çalışanı olan Ebu Bekir Efendi Diveyef’e göndermiştir. Ebu Bekir Efendi Diveyef, yazıları 1894 yılında düzenleyip Kazan’da yayınlanan İzvestiya Obşestva İstorii i Etnografii Jurnalına takdim etmiştir. Pavel Nikolayeviç Ahmerov dergiye ulaşan yazıları düzenleyip 1896 yılında Rusça olarak yayınlamıştır. Makalede Ahmed Yesevi türbesi içerisindeki Tay Kazan’da bulunan yazılar ve yazılar içerisinde türbenin yapılışı, mimarisi, mimarları ve on bir Ahmed’i özellikle ele almaktadır. Ahmed Serdar, yayınlanan bu makaleyi esas almıştır.
Telif Hakkı (c) 2024 Ismagil R. Gibadullin https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Mazlum Şirazi’nin Nasabname-i Şah-ı Alempanah Şah Tahmasb Safevi adlı eserinde ve tercümesinde Kızılbaş tacı ve giyme adabı
Kızılbaş tâcının tarihi ve dini kökenlerine inildiğinde süreç içerisinde İran ve İslam dünyasında farklı yorum ve manalar taşıdığı görülür. İslami gelenekte tâc giyinme eylemine dikkatle bakıldığında bu geleneğin Hz. Peygamber’le başlatıldığı ve ondan da Hz. Ali’ye geçen ve Ali soyundan gelen şahısların meşruiyetine ilahi bir hüviyet kazandığı görülür. Yapılan bu çalışmayla tâcın Safeviler öncesi dönemdeki kullanım şekliyle ilgili sınırlı açıklamalarda bulunulmuş, ardından asıl Safevi tarih kaynakları içindeki yeri tespit edilmiştir. Kızılbaş tâcı olarak tanımlanan bu başlığın aslında Türkmenlerin kullandığı takke olduğu, değişim ve dönüşüm geçirerek halkın dini değerlerini yüceltici bir sembol haline geldiği, yeni bir mana kazanarak Şeyh Haydar ilk resmileştiği görülür. Safevi tarikatı bağlısı Şirazlı bir şair tarafından yazılan bu kıymetli eserde tâcın kullanımının Hz. Âdem ile başladığı, Safeviler zamanında Şeyh Haydar’la resmileştiği kabul ediliştir. Dönemin ilk elden kaynağı sayılan Nesebname adlı eserin tanıtıldığı bu çalışmada “Aydınlık Yolda Yürümeye, Tâcın Özelliklerine ve Taç Giyme Adabı ve Saadeti’ne Dair” adlı bölüm incelenmiştir.
Kızılbaş Tacı, Safevi Tarikatı, Safevi Sultanları, Alevilik, Sufilik, Mazlum Şirazi, Nesabname.
Telif Hakkı (c) 2024 Esra Doğan Turay & Zivar Huseynli Baylan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Mazdayasna: Gatalara göre Zerdüşt’ün Dini
Makalenin konusu Gatalara göre Zerdüşt’ün dinidir. Mazdayasna ise Gatalarda geçmez, ancak Zerdüşt’ün dinini iyi tanımlayan bir isimdir. Çalışmanın temel kaynağı Gatalardır. Gatalardan hareketle dinin tüm temel konularıyla sade bir metin oluşturma hedeflenmiştir. Zerdüşt ve öğretisi hakkında bugüne kadar sayısız çalışma yapılmış ve fikirler ileri sürülmüştür. Ancak bu çalışmanın temel amacı şimdiye kadar yapılan tartışmaların ve spekülasyonların karışıklığından kurtulup Gatalarda açığa çıkan Zerdüşt’ün dininin genel çerçevesini bir bütünlük içerisinde ortaya koymaktır. Böylece Zerdüşt sonrası döneme yeni ve farklı bir bakış açısıyla bakma imkanına kapı aralama hedeflenmiştir. Çalışmanın nihai hedefi Zerdüşt’ün dininin bütünlüğünü oluşturarak kendisine ait bir sistemi olduğunu ortaya koymaktır. Bunun için dinin sistemine işaret eden yaratılış, dünya hayatı ve ahiret konuları bütüncül olarak ele alınmıştır. Nitekim Gatalarda veri az olsa da yaratılış ile ahiret arasında ve bunların dünya hayatıyla ilişkisinde tespit edilen uyum ve paralelliklerin bir sisteme işaret ettiği anlaşılmıştır. Buna açık bir örnek seçme özgürlüğüdür: yaratılışta seçme kabiliyeti verilen insanın dünya hayatında doğru veya yalanı seçmesi ve ahirette seçiminin karşılığını alması bir sistemi ifade eder. Ancak veri eksikliğinden kaynaklı olarak yaratılış ve ahiret arasındaki ilişkide bazı açıklık ve noksanlıklar sistemde boşluklar oluşturmaktadır. Mesela İkiz Ruhların ve kötü tanrısal varlıkların başlangıcına veya yaratıcısına dair bilgi yoktur.
Gatalar, Din, Ahuramazda, Zerdüşt, Mazdayasna
Telif Hakkı (c) 2024 Canan Seyfeli https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ara Margos, Balçık bölgesi Obroçişte köyü yakınında bulunan Akyazılı Baba tekkesi
Bu çeviri, Ara Margos’un Ak Yazılı Baba Tekkesi hakkında yayınladığı makaleden oluşmaktadır. Ara Margos, bu çalışmasında alanda yaptığı arkeolojik çalışmalarına dayanarak bu makalesini hazırlamıştır. Margos, çalışmasıyla tekkenin mimari planları çizmiş ve fotoğraflarını çekmiştir. Plan ve fotoğraflarla zenginleştirdiği makalesini de bilahare müze dergisinde yayınlamıştır. Margos, yine arkadaşı Mimar Peter Petrov ile birlikte Mustafa Kanaat Baba Tekkesi hakkında da bir araştırmasını yine müze dergisinden yayınlamıştır. Bu makalesine Margos, Ak Yazılı Baba Tekkesinin eski adı Tekke yeni adı Obroçişte köyünün Varna ve Balçık arasında Batova Nehri yakınlarında olduğunu, köyün tamamının Müslüman olduğunu, daha sonra Çerkezlerin yerleştirildiğini ve Birinci Dünya Savaşından sonra Çerkezlerin gönderildiğini Trakya’dan gelen Bulgarların yerleştirildiğiyle başlamaktadır. Daha sonra Ak Yazılı Tekkesine ait bölümlerin ölçülerini vermektedir. Her bölümün ölçüsüyle birlikte bir plan, çizim ve fotoğrafta metinde yer almaktadır.
Telif Hakkı (c) 2024 Ülker Kornazova https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Petrov & Margos, Tolbuhin’e bağlı Aleksandriya köyü civarındaki ahşap tekke
Bu çalışma, Bulgaristanlı iki bilim insanı Mimar Petrov ve Margos’un Kanaat Mustafa Baba Tekkesi hakkındaki makalesinin çevirisinden oluşmaktadır. Makalenin yayına hazırlanması, her iki bilim insanının Kanaat Mustafa Baba Tekkesine yönelik mimari proje hazırlamalarıyla başlamıştır. Bu hazırlık 1950 yılında başlamış ve farklı zamanlarda 1956-1957 yılında yapılan keşiflerle veriler elde edilmiştir. Kanat Mustafa Baba Tekkesinin son haline ilişkin fotoğraflar ve mimari planlarla birlikte makale halinde yayınlanmıştır. Tekke, yakından elde edilen kereste ile yapılmış ve bundan dolayı da Ahşap Tekke adıyla tanınmaktadır. Kanaat Mustafa Baba Tekkesi Kapaklı Köyünde bulunmakta ve bu makale dışında da tekke ile ilgili çalışma bulunmamaktadır. Yazarlar, Kanaat Mustafa Baba Tekkesi Hardallı ve Kapaklı Köyleri arasında bulunduğundan tekke hakkındaki bilgileri Hardallı Köyündeki Bektaşilerden almıştır. Kanaat Mustafa Baba Tekkesi günümüze ulaşmadığı dikkate alınacak olursa bu çalışma büyük bir öneme sahiptir.
Telif Hakkı (c) 2024 Rüstem Aziz Mümin https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0