Baş Mimar Şah Hatâ’î’nin Pergârı (Pergeli)

Meryem Günana

doi:10.59402/EE005202401

Authors

Meryem Günana https://orcid.org/0000-0002-8999-3744

DOI:

https://doi.org/10.59402/EE005202401

Keywords:

Shah Khatā'ī, Philosophy, Art, Wahdat Al-Wujud, Compass.

Abstract

This article is an image-reading article on what the word "Pergâr" in the poem means in the history of art and in both western and eastern philosophy, based on the poem of Shah Ismail, written under the pseudonym Shah Hatâ'î, which begins with the lines "While the earth was not there, while the sky was not there, men existed from eternity / I was pergâr beyond the single-dane of Göherin" (G-193). Within the triangle of God, the universe and man, a reading has been carried out through the Greek and medieval philosophy of celestial religions and the history of art about where the compass stands in this creation. Based on the statement in the Torah that God, as the Chief Architect, created the universe with a compass in his hand, the conception of a God who created the universe with a compass from the material he found ready-made, Plato's expression of Demiourgos influenced the understanding of medieval Christian clergy and shaped art. Plotinus, who belonged to the Neo-Platonism, deified Plato's idea of "the good" and developed a philosophical belief system that centered on the idea of God instead of a materialist philosophy by incorporating the theory of sudūr into philosophy with a mystical understanding. The Theory of Sudūr, evolved into the philosophy of Wahdat al-Wujūd with Ibn 'Arabī's systematization. In the theory of revolution, the states of human beings coming into existence in the universe were tried to be explained within the God-universe-human cycle. It is traced how this whole philosophical process permeated art and artists from medieval miniature art to Shah Hatâ'î's poetry, from Dürer's 'Melancholia' to William Blake's 'Ancestor of Days' and Newton.

Keywords: Shah Khatā'ī, Philosophy, Art, Wahdat Al-Wujud, Compass.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Abdulkerîm el-Cîlî. (2015). Fütûhât-ı mekkiye şerhi (A. Akay, Çev.). İlkharf Yayınevi.

Akgün, T. (2012). Felsefi düşüncede yaratma problemi. Toplum Bilimleri Dergisi, (6), 69-96.

Atay, H. (2003). İslam felsefesinde yaratma. Kelâm Araştırmaları Dergisi, (1), 3-10.

Aydın, H. (2022). Ortaçağ’dan Rönesans’a felsefenin serüveni (sistematik bir yaklaşım). E-kitap.

Barlak, M. (2020). Mu’tezile’de ma‘dûm anlayışı: Ebû Reşîd en-nîsâbûrî örneğinde bir inceleme. Eskiyeni, (41), 653-678. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.763019

Bayraktar, F. (2004). Yeni-platonculukta insan. Felsefe Dünyası, (40), 129-135.

Beksaç, E., & Akkaya, T. (1991). Kaynak ve kökleriyle Avrupa resim sanatı. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Budak, B. B. (2002). Platon’da Tanrı sorunu [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.

Cavanşir, B., & Necef, E. N. (Haz.) (2006). Şah İsmail Hatâ’î külliyatı. Kaknüs Yayınları.

Corbin, H. (2015). Bir’le bir olmak: İbn Arabî tasavvufunda yaratıcı muhayyile (Z. Oktay, Çev.). Pinhan Yayınları.

Çağrıcı, M. (2013). Yaratma. TDV İslam Ansiklopedisi, 43, 324-329.

Çekmece, Ö. (Haz.) (2014). İhvân-ı Safâ risaleleri, 3. İdea Ayrıntı Yayınları.

Demir, M. (2022). Sudûr kozmolojisi: Fârâbî ve İbn Sînâ arasındaki farklar üzerine bir değerlendirme. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, (14), 233-243. https://doi.org/10.53112/tudear.1224896

Demirli, E. (2012). Vahdet-i Vücûd. TDV İslam Ansiklopedisi, 42, 431-435.

Demirli, E. (2017). Ibnü'l Arabî metafiziği. Sufi Kitap.

Doğan Okkalı, Ö. (2022). 16. yüzyıl Türk edebiyatında devriyyeler [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Üsküdar Üniversitesi.

Duru, A. (1996). Örgünöz: Beşli dizgeleri temel kitap. Özden Yayınları.

Ertuğrul, İ. F. (2020). Vahdet-i Vücûd ve İbnü’l-Arabî. Dergâh Yayınları.

Fârâbî. (2018). El-Medinetü’l-Fazıla: Tanrı Âlem İnsan (Y. Aydınlı, Çev.). Litera Yayıncılık.

Fârâbî. (2020). Siyasetu’l-Medeniyye (Y. Aydınlı, Çev.). Litera Yayıncılık.

Gedik, N. (2016). Türk edebiyatında manzum devriyye (Tez No: 453060) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.

Genç, U. (2019). Askeri müze koleksiyonunda Mimar Sinan’a atfedilen pergel. Masrop E-Dergi, (13), 62-73.

Gökben Saluk, R. (2014). Türk tasavvuf edebiyatında devir nazariyesi ve devriyye risalesi. Alevilik Araştırmaları Dergisi, (7), 215-233.

Güran, M. A., & Abalı, A. Z. (2011). Melchior Lorichs’in İstanbul panoramasındaki Osmanlı kimdir?. Belleten Dergisi, (75), 361-372. https://doi.org/10.37879/belleten.2011.361

Haşlakoğlu, O. (2023). Dürer’in bir simyager olarak portresi: “Melencolia I” gravürü. Hece Dergisi Mitoloji Özel Sayısı, 389-400.

Hayta, H., & Özalp, H. (2023). Plotinus ve erken dönem hristiyan Gnostikler’in Tanrı öğretileri üzerine bir mukayese. Tokat İlmiyat Dergisi, (11), 1-18. https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1250160

İbn Arabî. (2015). Fütûhât-ı Mekkiye (E. Demirli, Çev.). Litera Yayıncılık.

İbn Arabî. (2020). Fusûsu’l Hikem (E. Demirli, Çev.). Alfa Yayınları.

ibn Sinâ. (2005). Kitabüş- Şifa Metafizik (E. Demirli & Ö. Türker, Çev.). Litera Yayıncılık.

Karakuş, M. (2017). Fârâbî düşüncesinde Tanrı’nın varlığı ve nitelikleri. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (3), 109-134.

Karataş, Ö. F. (2021). Sudûr nazariyesinin gelişimi ve Abdülhak Hâmid Tarhan’ın şiirle sudûr nazariyesine kazandırdığı yeni bir boyut. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (22), 423-436. https://doi.org/10.29000/rumelide.886148

Kaya, M. (2009). Sudûr. TDV İslam Ansiklopedisi, 37, 467-468.

Kaya, T. (2006). Platon ve İbni Sina'da Tanrı evren ilişkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.

Kılıç, C. (2014). Platon’un Timaios’unda tabiat felsefesi, insan ve biyolojisi. İlahiyat Fakültesi Dergisi, (19), 1-27.

Kına Bayoğlu, F. (2021). William Blake’in eserlerinde insan. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, (66), 66-80.

Kindî. (2018). Felsefi Risâleler (M. Kaya, Çev.). Klasik Yayınları.

Koçak, İ. (2022). İbn Sinâ’nın İbdâ’ nazariyesi etrafında yoktan yaratma tartışması. Dini Araştırmalar, (25), 579-602. https://doi.org/10.15745/da.1190002

Küçük, O. N. (2017). Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevi’de insân-ı kâmil. İnsan Yayınları.

Öçal, Ş. (2017). Platon’un Timaios diyalogunda Tanrı ve evrenin oluşumu. Beytuulhikme: An International Journal of Philosophy, (7), 65-83.

Öndin, N. (2016). Rönesans düşüncesi ve resim sanatı. Hayalperest Yayınevi.

Öztürk, Z. A. (2022). Bir Aydınlanma tartışması: Blake ve Newton. International Journal of Interdisciplinary and Intercultural Art, (7), 156-166.

Platon. (2022). Timaios (F. Akderin, Çev.). Say Yayınları.

Seratlı, T. G. (2006). Vahdet-i Vücûd ve tevhid risaleleri. Furkan Kitaplığı.

Topaloğlu, B. (1998). Hudûs. TDV İslam Ansiklopedisi, 18, 304-309.

Uluç, T. (2015). İbn Arabî’de sembolizm. İnsan Yayınları.

Uludağ, S. (1994). Devir. TDV İslam Ansiklopedisi, 9, 231-232.

Usluer, F. (2014). İlk elden kaynaklarla doğuşundan itibaren Hurufilik. Kabalcı Yayınları.

Uzun, M. İ. (1994). Devriyye. TDV İslam Ansiklopedisi, 9, 251-253.

Uzunoğlu, M. V. (2015). Arap dilinde “kâne” fiili ve Kur’ân’da kullanımı. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (41), 83-130. https://doi.org/10.21054/deuifd.281959

Yıldırım, Ö. A. (2012). İslam düşüncesindeki yoktan yaratma ve kıdem tartışmaları: Kelâmcılar ve İbn Sînâ merkezli bir inceleme. Kelâm Araştırmaları Dergisi, (10), 251-274.

Yurdagür, M. (1994). Devir. TDV İslam Ansiklopedisi, 9, 230-231.

Yüksel, B. (2024, Mart 26). Demiurgos. Felsefe Taşı Düşünce Platformu. www.felsefetasi.org