Çağatay Türkçesi ile yazılmış Temürçilik (Demircilik) Risalesi üzerine inceleme

Öz

Çalışmada, İsveç Lund Üniversitesi Kütüphanesi Gunnar Jarring Koleksiyonu’nda Prov. 1 olarak kayıtlı olan “Temürçilik” risalesi incelenmiş olup yine aynı koleksiyonda yer alan ve hâlihazırda dil incelemesi mevcut olan risalenin diğer bir metnini teşkil eden Prov. 38 ile mukayeseli olarak ele alınmıştır. Her iki metinde risale başlığı “Temürçilik” olarak geçse de metinlerin içeriğinde demirciliğin âhengerlik/āhengerlik olarak ifade edildiği tespit edilmiştir. Değerlendirmenin sonucunda, Prov. 1 ve Prov. 38 arasında benzerliklerin bulunduğu ancak Prov. 1 olarak kayıtlı olan metnin daha kapsamlı olduğu tespit edilmiştir. Bu nedenle çalışmada, Prov. 1 esas alınarak A metni, Prov. 38 ise B metni olarak adlandırılmıştır. Türklerde demirin işlenmesi ve kullanımına dair detaylı bilgiye anlatılar, uygulamalar ve inançlar başta olmak üzere birçok alanda rastlamaktayız. Bu durum, demirin gündelik yaşamda kullanımının önem derecesini, işlevini gösterirken halk inançlarında ve çeşitli uygulamalarda varlığı da halk arasındaki kutsiyetini açıkça ortaya koymaktadır. Demire ve demirciye saygı duyulması, beraberinde gayri resmî bir düzenin oluşumuna zemin hazırlamış olup bu düzen, kural ve kaideler, tutum ve davranışlar öncelikle sözlü olarak aktarılmış, sonrasında yazıya geçirilmiştir. Mesleğin kural ve kaidelerini aktaran bu yazılı kaynaklar, meslek risaleleri olarak günümüze kadar ulaşmıştır. Bu kaynaklar, ileriki süreçte mesleği icra edecek olanlar için kılavuz niteliği taşımaktadır. Günümüze kadar ulaşan meslek risalelerinden birisi de “Temürçilik” adını taşıyan; demircilik mesleğinin ortaya çıkışı, pirleri, uyulması gereken kurallar ve kurallara uymayanlara yönelik cezalar, mesleğin vacipleri, sünnetleri vb. içeren risaledir.